|
|
 Dîroka sînemaya
Kurd pir kevnar e. Gava derhenerê Ermenî Hamo
Beknazaryan yekemîn fîlma Kurdî, ‘Zerê’ kişand,
dem wê çaxê sala, 1926 bû. Sînema cîhane jî hîna
zarok bû. Zarokek bê zar û ziman…
Gava Kurdan
sînema naskirin; wê gavê dem dema bê dengiye bû,
di vî warê da. Sinema, wê çaxe, 31 yek salî bû.
Lê hîna bê deng û ziman bû… Fîlma yekemîn a
Kurdan, derhenêren Ermen Hamo Beknazaryan,
kişand. Navê wî fîlmê jî “Zerê” bû. Ev fîlm,
wekî despêka sînemaya Kurd tê qebûlkirin. Fîlma
“Zerê” îro 84 saliye û klasîkek girîng e ji bo
Kurdan. Fîlma “Zerê” di çarçoveya projeya
peşketina hunera gelên li Sovyetê were peşxistin
de hatiye kişandin. Senaryo ya fîlmê jî bûyerek
rast e û jî çîroka “Qedera Zerê” hatiye
wergerandin. Fîlm, her wiha çiqas bêdeng be jî,
li gorî şert û derfetên dema xwe gelek
profesyonel e û heyanî îro jî berhemek klasîka
perde ya spî tê qebulkirin. Fîlma reş û spî, ji
jiyana gelê Kurd, fotografek drametîk e. Mijar
her çixas çîroka keçîkek Êzidî be jî, di warê
sosyolojîk de derhêner, balê dikişîne ser jiyana
feodalîtiyê û rejîma berê ya Çarîtiyê û wî rexne
dike. Fîlm di sala 1926’an a li Zozanê Elegezê
li gunde Sarîbolaxê de (Sovuxbulox) hatiye
kişandin û nezîki, 500 kesan jî di fîlmê de
lîstiye. Piraniya lîstikvanan jî Kurd in. Koma
fîlmê nezîkî du meh dibin mêvanê Kurdan û di nav
wanda dijîn. Di fîlmê de keça kurd Zerê jî
lîstikvana Ermen Mareto Tadevosian dilîze. Ev
tişt girîngiya fîlmê bi aweyekî zelal nîşanî me
dide.
Evîna şivan
ser dikeve
Çîroka fîlmê, di
navbera Zerê, şivan Seydo û Têmûr beg de derbas
dibe. Lê di kesayeta van de jiyana feodal û
sîstema berê ya Çarîtiyê jî bi zimanek tuj tê
rexnekirin. Dimenê zilma Têmûr begê ya li ser
gel, tekiliyê wî ya bi saziya polîsan re û
jiyana feodal vê yekê dide nîşan. Ji aliye din
ve jî di fîlmê de dimenê hezkirina sîstema nû ya
Sovyete tê xuyakirin. Jî xwe senaryo ya fîlmê jî
li gorî vê hatiye nivîsandin…
Di fîlmê de,
Zerê keçikêk xweşik û delal e. Delaliya gund e û
dilketiya Seydo yê şivan e. Evîndariya wan jî
wekî her keç û xortê gunda li ser kaniyê despê
dike. Kaniya gund, ji bo herdu evîndaran dibe
cîhê hevdîtinê. Lê ev rewş zêde berdewam nakê.
Rojek bedewbun û delaliya Zerê diçe gohê xwediyê
pirjînan Têmûr begê. Xwediyê mal, milkê pir û
hêza xurt Têmûrbeg, bi darê zorê Zerê ji xwe re
dixaze û digire. Li gorî çanda Kurda Zerê tê
xemilandin û li ser hespê siwar dikin û bi dahol
û zirne ji mal derdixin. Li ber çavê sedan
gundiyan tînin koşka Têmûr beg. Axa yê
desilatdar, di vî deweta xwe de hêz û
dewlemendiya dide nîşandan û ji herkesî re
meydanê dixwaze. Lê bûka bêdil Zerê, van kirinan
jî Têmûr beg re nahele û dibeje,” Ez te
naxwazim.”Ev biryara Zerê, Têmûr begê dîn û hov
dike. Têmûr beg jî hêrsa dixweze dilketiya
şîvan Seydo, Zerê bide cezakirin. Û vê yekê dike
jî. Wek suçdar jî Seydo nîşan dide û wî binçav
dike. Dixwaze Zerê jî, li gorî çanda Êzidîtiye
bide cazakirin. Ji bo wî Têmur beg, dibêje, “
Zerê berê bi zilamek din re ango bi Seydo re
razaye û benamus e. Divê ew were cezakirin.” Ev
tişt di vî çandê de tê wateya xiyanetê. Ji ber
wî divê Zerê, li gorî çanda Kurdên Êzîdî were
cezakirin. Ew jî; jîna berî bi zilamek din re
razaye di nav gund de tê rezîl kirin. Têmur beg
û zilamên wî jî li serê Zerê wî tiştê pêk tînin.
Tînin ser çavên Zerê bi teniyê reş dikin, li ser
kerê siwar dikin û di nav gunde digerînin. Gundî
kom dibin, li Zerê nifira dikin û wê didin ber
kevira, jê re lanetê tînin. Birayê Seydo yê
piçuk Xidir û hevalen Seydo vî zilme qebul nakin
û li hemberi Têmûr beg serî radikin. Zerê û
Seydo jî destên wan xilas dikin. Xidir, li vir
Têmûr beg dikuje. Fîlm, bi van dîmenan diqede.
Ev dîmen dide nîşan kû, fîlm, berhemekî
perwerdeyî ye. Di vir de, zilm, jiyanek xirab û
feodal heye. Lê li aliyê din de jî li hember vî
serhîldan û neqebûlkirin heye. Ev jî nêrîna
derhêner dide nîşan…
Di fîlmê de
bûyerek trajîk jî diqewime. Gava dîmenê
rezîlkirina Zerê tê kişandin, jînên gund, êrîşî
ser lîstikvana Ermen Mareto Tadevosian, dikin û
lanet jê re tînin. Ji wan we ye qey ev bûyerek
rast e. Lê koma fîlmê bi destê zore lîstikvana
jin, jî destê wan derdixin û “Dibêjin ev ne
bûyarek rast e, fîlm e.” Wê gavê jinên gund,
disekinin…
Piştî 44
salan deng vedide
Fîlma “Zerê” di
sala 1970’yî de ji aliyê sînemevanê Ermen
Aleksandir Spêndiarov de hatiye bi dengkirin.
Casimê Celîl, Cemîla Celîl û Keremê Seyyat jî
wekî deng dane fîlmê. Seyyat, ji bo fîlmê wiha
dibeje: “Li gorî min fîlm, di warê hunerî dê
gelek baş e û xebatek serkeftiye. Lê hinek
nebesiyên çanda Kurdî zêde hatiye nîşandan.” Ev
peyvên Keremê Seyyat, teoriya me ya derhêner,
xwestiye jiyana feodal rexne bike û sîstema
Sovyete nû ya sosyalîzm bide hezkirin xurt dike…
Fîlma “Zerê” heyanî îro li Ermenistan, Rûsya û
gelek deverên din hatiye nîşandin. Nûsera fîlmê
niha li arşîva wezerata çand û hunerê ya
Ermenîstanê yê û kopyeyekî wî niha li Parîsê ye.
Ji aliye şîrketek fîlma Fransî de tê nû kirin.
Derhêner Hamo Beknazaryan, di bîraninên xwe de
ji bo Kurda van gotinan tîne ziman: “Kurd
mirovên gelek mêvan hez in. Gava em cara yekem
çûn Elegezê, Kurda bi dilek kêfxweş em, pêşwazî
kirin.Wan digotin; mêvan mêvanên xwedê ne pêwîst
e em wan bi dilkenî qebul bikin, wekî dilê xwedê
xweş be.”
Kunyeya fîlmê:
Navê Fîlm: Zerê
Cure: Drama
Derhener: Hamo
Beknazaryan (1892-1965)
Lîstîkvan:
Mareto Tadevosian, M. Garagash, Avet Avetisyan
Slo, Olga Gulazyan , Nina Manucharyan Nano,
Hambartsum Khachanyan Kıdo, Aram Amirbekyan
Kilek, Sh. Amasi Martirosyan Zurba, S.
Gevorgyan, N. Aghambekyan
Dem: 72 deqîqe
Elî Gûler
|
