Edduba

şoreşa wêje, çand û hûner ê!

 

 

Berhevkirin û wergera Kurdî: Polat CAN

 

Edduba-1

Abdullah Öcalan

Şoreşa wêje, çand û huner ê

 

Berhevkirin û wergerandina Kurdî: Polat CAN

 

 

Weşanên Kongra Gel

Çap: Çapxaneya Azadî

Mijdar-2004

 

Naverok

- Şûna pêşgotinê

- Wêje çi ye?

- Rola huner û wêjeyê di pêşveçûna ramana felsefî û şaristanî de!

- Di berbanga mirovatiyê de zayîna wêje û hunerê

- Şaristaniya Sumeriyan çavkaniya huner û wêjeyê ya yekem e

- Rola huner û wêjeya rojhilata navîn di şaristaniya Greekan de

- Derguşa şaristaniyê “Rojhilata navîn”e

- Çima huner û wêjeya rojhilata navîn pir xemgîne ?

- Huner û wêje, pêwîstiyên giyanî yên mirov in!

- Mêtîngerî dijminê hunerê ye jî!

- Bersîva pirsa“ Çawa Bijîn?” Roman e...

- Divê romana Kurdistanî serbixwe be

- Zimanê şoreşê: Wêje

- Tenê bi zimanê Kurdî nivîsîn, ne bes e

- Roman bi xwe şoreş e

- Şoreşa wêjeyî

- Li romanivîsekî rast digerim…

- Destana vejînê û roman...

- Ku serokatî neyê naskirin, berhemekî baş dernakeve

- Erkê nivîskar û wêjevanan di pêşxistina romana Kurdî de...

- Muzîk giyan e

- Erkê hunermend

- Hunermend û Kesayetî

- Huner û Bazirganî

- Pêşeroj

 

Şûna Pêşgotinê

Di pêşveçûyîna her civakekê de rola hêmanên giyanî pir xurt û diyarker e. Çawa ku civak û şaristanî tenê bi aliyên aborî, leşkerî û ramyarî bi pêşve naçin, ewqas jî bêy aliyên giyanî heyîna xwe nikarin ragihînin û nadomînin. Ji destpêka şaristaniya mirovahiyê de heta roja, îro mirov û civakên zana û jîr, hêza wêje, çand, huner û aliyên giyanî yên din têgihîştine û ev yeka baş bi kar anîne. Lê civak an jî takekes ên paşmayî çi nirx nedane vê hêza giyanî ya mezin û giraniya xwe dane ser rêbazên hişk yên têkoşînê. Helbet şaristanî tenê li ser rêbaz û hêmanên leşkerî, siyasî û aborî nayên damezrandin û domdirêj najîn. Ku bijî bana; wê Cengîzxan û neviyên wî yên wek Holaku bikaribana şaristaniyek ava bikiribana, lê ji ber paşverûtiya wan û lewaztiya wan ya giyanî, çandî, hunerî û wêje yî, hîşt ku rola wan di avabûn û bilindbûna şaristaniya mirovahiyê de neyê dîtin.

Di heman dem de jî mirov dibîne ku  şaristaniyek wek ya Sumeriyan, Greekan û Misriyan di avabûn û bilindbûyina şaristaniya mirovaiyê de rolek çawa leystin û bandorên wan heta roja îro li ser hemû aliyên jiyana mirov û civakan diyar dibe. Sedema vê ya sereke ew bu ku wan hêza aliyên giyanî baş bi kar anînin û şaristaniya xwe bi qasî aliyên leşkerî û aborî, li ser hêmanên wêje, çand û hunerê avakirin.

Ev têgihîştin di demên niha de herî bêhtir ji bo gelên rojhilata navîn bi awakî jiyanî xwe dide pêş. “ Ku nebe nabe” bi vê rastiyê dive ku em heta kûrahiya mejiyê xwe bizanibin û pê bihisin. Hele ku ev yek bi rastiya netewa Kurd ve girêdayî be, êdî pêdevî bi axavtinê namî ne!! Em ji bîr nekin ku gelê Kurd bi seda sala ne heyîna xwe- weku civak- bi rêya wêje û çanda devokî (zargotin) parastiye û xwe gîhandiye roja me ya îro. Klamên mêranî, stranên evîn û dîlanan, dîlok û qulwelkên xemgîn, awaz û amûrên muzîkê yên civakî, çîrok û zarbêjî. Ev hemû hêman rolek mezin di parastin û xweykirina rastî û resentiyên me yên civakî û netewî de leystine. Lê çi mexabin, pir caran Kurdan rûyên xwe zivirandin û xwedî li rastiyên xwe derneketin. Ev jî bu sedem ku wêje û çandek Kurdî ya nûjen û bi bandor dernekevê holê. Di bin navên nûjen bûyînê de jî; xwe avîtina himbêza çanda biyanî û ji rastiya xwe rev pir hat û tê jiyîn!

Wêje û hunera me-kurdan- ya civakî û devokî em di demên pir zor û zehmet de ji helandinê parastin û heta niha anînin, niha jî wêje û çanda me ya resen di metersên giran de ye û divê em vê carê xwedî lê derbikevin û biparêzin. Wê demê eme bibin lawên şîr pak.

Helbet wê ev erk û peywer ne asan be û ne jî dem kurt be! Bi taybetî jî ku heta roja me ya îro yeketiyek çandî, wêjeyî û hunerî di nava me Kurdan de çênebûye. Hîn Elfebeyeke me ya standar û hevgirtî jî derneketiye holê. Di aliyên wêjeyê de jî, ji medreseyên Ehmedê Xanî bêhtir, medreseyên biyanî û herêmî li ser berhemên Kurdan desthilatin. Hîn medreseyek romana Kurdî derneketiye, şêwazê çivanokên pîr û kalan di çîrokên me yên(qaşo)nûjen de diyarin û hîn muzîkek Kurdî ya nûjen û xweser derneketiye holê û nebûye awêneya me ya ji cîhana derve re.

Bi kurtasî hîn manîfesto û medreseyek wêjeyî, çandî û hunerî ya standart û resen çênebûye. Helbet ku ked û hewildanên hin rêzdar û şervanên wêje û çanda Kurdî hene ta ku vê pirsgirêkê çareser bikin. Armanca berhevkirina EDDUBA jî ev bu. Yanî pêşkêş kirina manîfestoyekî bi rêk û pêk ku ji nêrîn û ramanên mirovekî pir zana û xwedan hizirên nûjen û tezên resen pêk tê.

Serok Abdullah Ocalan ne tenê serokê rêkxistineke siyasî, leşkerîye, ne jî tenê sazûzimankarê tezên îdeolojî ye, ew ne tenê mirovek dîplomat û rêberekî jîr e; ew di hemen dem de jî rewşenbîrek zana, zanayekî dilnizim û xwendevanek zîrek e. Li rex hizir û tezên wî yên civakî, siyasî, îdeolojî, dîplomasî, rêkxistinî... HWD. nêrîn û tezên wî yên wêjeyî, çandî, hunerî û aliyên giyanî û bedewtî di asta manîfestoyeke nûjen û resen ya esîl û bi rêk û pêk de ne! Ev nêrîn jî dibe medreseyek sereke û berfereh ji hemû wêjevan, hozan, hestdar û hunermendan re.

Çi mexabin ku heta niha ev nêrîn û nirxandinên serok yên di der barê aliyên giyanî de nehatine berhevkirin û weku berhemek xweser nehatine weşandin û negihîştine berdestê xwendevanan. Ev xal kêmasiyek mezin e û dive ku werê derbaskirin. Bi vê niyazê, berî demekê min xwest ku bi vî karî rabim, çendî ku derfetên vê yekê baş peyda nebûn. Bi taybetî jî ku xebatek wisa divê bi karê kom û ekîban werê kirin. Bi rastî komên bi vî rengî ji aliyê şoreşa azadî û demokrasiyê ve hebûn û gelek nêrîn û nirxandinên serok yên di derbara babetên cuda cuda de berhevkirin û weku pirtûkên cewaz dan weşandin. Wek babetên serhildana gel, rastiya şer, jiyan û zagona demokrasiyê, hevpeyvînên bi rewşenbîran re, nameyên serok, şîroveyên li ser têkoşîna jinê û ... Hwd. Belam di aliyên wêje , çand û hunerê de ev yek nehat kirin, bi taybetî jî bi Kurdî nehatin wergerandin. Ev jî dibû sedem ku nêrîn û tezên serokatiyê negihêjin hemû Kurdan û her kes nikaribe ji wan nêrîn û tezên giranbuha sûd werbigre.

Destpêkê me di nava pirtûk û berhemên serokatiyê de li nirxandin û şîroveyên li ser çand û wêjeyê geriyan, berhev kirin û ji zimanê Tirkî û Erebî wergerandin zimanê Kurdî. Pişt re jî sererast kirin, bi cîh kirina wan li gorî babet û mijarê di vê berhemê de. Weku pêşgotin jî me gotarek xwe ya bi navê “Wêje Çi ye?” ya li ser rastiya wêjeyê bi nêrînek zansitî nivîsand û di destpêka pirtûkê de bi cîh kir.

Piştî xebatek bi coş û şad, “EDDUBA” derket holê. Belkî ku derfeta min ya berhevkirina hemû nirxandinên serokatiyê yên di der barê vê babetê de çênebûn. Lê weku destpêk, weku amadekirina manîfestoyeke serok ya wêje û hunerê de ev berhem wê rolek xwe ya baş bilîze û ji gelek pirsan re bibe bersîv. Ji rastiya hunerê bigire heta kesayeta hunermendan, ji dîroka wêjeyê bigre heta bandora li ser zanistiyê, ji rastî û resentiya romana Kurdî bigre heta awaz û muzîka rojhilatî… yanî heman hemû aliyên çand, wêje û hunerê di nava rûpelên EDDUBA de peyda dibin. Em hêvîdarin ku EDDUBA jî bibe dibistanek hêzdar ya çand û wêjeya resen…

 

Wêje çi ye? *

Wekî tê zanîn, gelek dînamîk û hêz di pêşketina civaka mirovahiyê de - li gorî hêz, karîn û şêwaza xebata xwe- rol dilîzin. Çawa ku şer û nakokîyên di navbera hêzên cuda- cuda de roleke diyar, di pêşxistina amêr û alavên cengî de leyîstiye û çawa ku pîvanên olî, rolek xwe ya mezin di afirandin û belavkirina hîmên baweriya giyanî lîstiye, her wiha jî wêjeyê, roleke herî mezin di pêşxistina hest û zanyariya giyanî û civakî û kesayetî di pêşiya dîrokê û heya niha lîstiye û dilîze. Di despêkê de wêje bi baweriyên giyanî pêş dikeve, pêşketina hîmên olî, bûye sedema pêşketina wêjeya olî. Gelek caran ji alî gelek hêz û birên olî ve wêje hatiye bikaranîn. Ger mirov li hemû pirtûkên olî yên pîroz mêze bike û di nava rûpelên wê de avjeniyeke hêdî- hêdî bike, wê têderxe ku zimanê wan hemû pirtûkan wêjeyî ye. Ji ber ku ev şêwaza ziman, bandoreke xwe ya mezin li ser derûniya mirovan dike. Mirov zû û bi asanî fêrî jiberkirina wan tiştên olî yên di pirtûkê de hatine nivîsandin dibe. Ji ber zimanekî helbestî, pexşanî û awazeke xwe ya nêzî giyanê mirovên- ku pêdiviya xwe bi wan gotina hene - dikin. Ev rola bi taybetî jî di demên destpêkê yên dîrokê de pêşketî bûn, lewra A. Ocalan dibêje “Ew pêvajoya seretayî ya mirovahiyê, pêvajoya helbestî ye”. Rahîb û oldaran waz û qewlên xwe bi wî awayî (wêje) dikirin. Dema ku gelek dîrokzan, hesterê Zerduşt weke helbestvan û wêjevanî bi nav dikin ne şaş in. Dema mirov li şêwaza Mihemed a axaftinê mêze dike, yekser, şêwaza wî ya wêjeyî derdixê holê, lewra ta roja îro, Qur’an tê jiberkirin û bi gelek awaz û awayan (Tecwîd) tê xwendin. Yanî ku mirovekî zimanê Erebî fêm nekê jî, dîsa jî bi muzîk û awaza Qur’an’ê hîs dike. Mirov ku bixwazê Avesta’ya kevin, bi şêwazeke asayî (normal) bixwîne, wê nikaribe bixwîne! Ji ber ku ew pirtûk bi meqameke helbestî-pexşanî hatiyê rêsandin. Niha meqsedê me ji van gotinan ew e ku, wan kesan rastî û hêza wêjeyê bi kûrahî derxistine zanabûnê ye û zanibûne çawa vê hêza mezin û bibandor bi kar bînin. Lê tiştê em dixwazin di jêr de vebêjin, wêjeya ku civaka mirovahiyê pêş dixistin; ev nayê wateya ku wêjeya olî, rola xwe di pêşketina civakî de nelîstiye, lê ev xal ne mijara nivîsa me ye. Emê li ser wêjeya ji nava civakan derketiye û pêşengî jê re kiriye rawestin.

Di vê xalê de Marx (Marks) wiha dibêje; “Hilberîna giyanî ji despêkê ve bi awayekî rasterast têkiliya karê madî û têkiliya mirovan a bi hev re ye. ” wekî ku Marx dibêjê jî, ji ber pêdivî û lêgerînên kesan û civakan, wêje derdikevê holê. Di rêwîtiya civakan a dîrokî de, di gelek pêvajo û demên tengavî û aloziyan de derbas bûne. Di rewşên wisa de civak/ kes li çarenûsa vê rewşê digerin, yan jî-herî kêm- li xwevalakirina ji tengavî û nakokiyên di hundirê xwe de digerin. Her kesek vê yekê bi awayekî derdixînê holê. Hinek bi serhildana leşkerî û xwîndar derdixin (wekî Spartakus, Hanbî-beel, Cengiz-Xan û gelek kesên dîtir ên li dijî zilm û zorê, yan jî ji bo armancên xwe bi şor û hêza leşkerî rabûne) gelek jî bi serhildan û meşên aştiyane kirine (wekî Mahatma Gahandî) hinekan jî, bi reva ji civakê xwestine xwe ji wan alozî û nakokiyan rizgar bikin. Lê hinek kesan jî, ev nakokî, êş, lêgerîn, tirs, awat, hêvî, çand û asta jiyanê civakên xwe bi şêwazeke şerê spî (bêxwîn) kirine. Şorê wan pênûs, qada cenga wan jî rûpel bûye. Bi hemû rê û şêweyên wêje û raderbirînê (îfade) xwestine ku bibine zimanê rewşa ku tê jiyîn. Felsefa xwe bi vî awayî di nava refên civakê de belav kirine. Mirov dikare gelek mînakên şer û raperîna wêjeyî bibîne. Çendî ku rola Lenîn di şoreşa Rusya de heye, her wiha jî rola Çernîşevskî di lebitandina hest û lêgerînên gel de, ne kêmî rola Lenîn e. Belkî ku kesên wekî Robespîr û hevalên wî -ku gelek ji wan jî, nivîskar, helbestvan û wêjevan bûn- di şoreşa Fransa’yê de rol û kedekî wan ên berbiçav heye, lê tu carî rol û keda Vîctor Hugo jî kêmî wan nîn e, belkî jî hîn bêtir mirovî û nûnertiya giyana rastiya pirsgirêk û daxwazên gelê Fransizan kiriye.

Dema em li dîroka Ereban a dema di bin destê Osmaniyan de mêze bikin, emê bibînin ku tenê wêjevan, nivîskar û rewşenbîran çand û zimanê Ereban, di wan rojên tarî de parastine. Piştî hinek derfet dîtin, dest bi avakirina komele û yekîtiyên ronakbîrî û wêjeyî kirin. Jixwe Erebên dîtir di wê demê de çi rol û beşdariya wan di pêşxistina çand û doza gelê Ereb de nayê dîtin. Nasîf Yazîcî, Mihemed Ebde, Cemaledîn el-Afaganî, El-Bustanî û hwd. di pêşengiya şoreşa Ereban de û di rakirina civaka Ereban de roleke mezin lîstine. Ev kesên ku me navên wan da û bi dehan kesên wekî wan hemî jî, nivîskar, helbestvan û wêjevan bûn, wan ne bi şer û xwînê li dijî taritiya Osmaniyan têdikoşiyan, lê belê bi şerekî ku çekê herî bibandor û dijwar dikirin, yanî bi wêjeyê, ev yek bi rê ve dibirin. Mînak ne yek e, ne didu ne û ne jî sed in, li her derê ev yek çêbûye. Jixwe hemû şoreş û rabûnên ku li ser binyadên giyanî nehatine avakirin, zû bi bin ketine û negihîştine armancên xwe yên dûr û nêzik; ji ber ku wan aliyên giyanî di civakê de îhmal kirin, lewra jî çi cihê wan di dilê civakê de çênebû, zû bi zû ji ser rûpelên dîrokê wenda bûn. Lê dema tu li encam û berhemên mezin ên şoreşên ku yek ji binyadên wan hêza wêjeyî bûn, mêze dikî, diyar e ka çawa bi hezar salan ji alî gel ve hatine parastin.

Wêje ji bo xemilandin û xweşikirina jiyanê jî roleke herî bedew û diyar dilîze.

Wêjeya ji pêdiviya rastiya dîrokî û civakî derdikeve, wêjeya herî binirx û pîroz e. Her wêje dibe awêneya civak û kesên ku ji bo wan û li ser wan çêdibe. Wêjeya ku rastiya civakê nade diyarkirin, daxwaz û arezûyên gel naderbirîne, pirsgirêk û nakokîyên di hundirê civakê de dikelin diyar neke û çarenûsa wê jî daneyine, wê demê çi nirx û wateya wê wêjeyê nîn e. Wêjeya rast ew e ku, bi rastiya zemînê jê derketî re bibe yek. Hest û ramanên endamên wê civakê pê hîs dikin, ji ber gelek sedeman, nikarin bînin zimên, wê demê wêje -bi hemû rê û rêbazên xwe yên rengereng, wan tiştan dibêje û eşkere dike û çareseriya wê jî datînê holê. Yanî dibe zimanê dil û mejiyê wî gelî. Jixwe hinek berhemên wêjeyî hene ku, ji bo hemû mirovên di hinek pirsgirêkan de hevbeş in, hembêz dike, bêyî ku li nîjad, ol, welat û zimanê wan mêze bike, ev dikeve beşa wêjeya gerdûnî, di vê xalê de M. Gorkî dibêje; “Wêje çavê gerdûnê ye, ê ku her tiştî dibîne û diçe heta kûrahiya derûniya mirovan.” Lê pêwîst e ku bi bahane gerdûniyê, ji rastiya civaka xwe jî dûr nekeve, ji ber ku pêwîst e wêjevan, bi wêjeya xwe bibe namedarê (qasid) çand, huner, ziman, ehlaq, rewş, daxwaz û lêgerên gelê xwe ji bona tevahî cîhanê. Dema ku mirov li şoreşa Ewropa (Europe) ya ronesans mêze bike, wê bibînê ku roleke bingehîn a wêjeyê di rakirin û hişyarkirina gel de heye. Kesên wekî Fultêr, Gute, Nîtçe, Balzak, Roso û hwd. xwedî ked û roleke mezin in. Van kesan ew dîwarê kevneşop li pêşiya şoreşa civakî hilweşandin û ew perdeyên taritiya di mejî û ramanê Ewropa’yê de qetandin.

Her tim wêje bi hemû awa û şêwazên xwe yên cur be cur, ji bo amadekirina zemînê şoreş û helsana mejiyî(zihnî) û civakî çêdike. Şoreşa ku wekî reflekseke bêamedakarî û pêşesazî rabe, hêzên giyanî jê re pêştevaniyê nekin, wê demê ew şoreşa li ser binyadên (esas) sist û lewaz disekine û tu carî nikare xwe têxe nava hundirê mejî û giyana civak û kesan. Mirov dikare komîna Parîs’ê mînaka vê yekê bide. Ev jî tê wateya ku şoreşeke bêwêje û huner, bêgiyan û mirî ye. Di vê xalê de Çernîşevskî wiha dinirxîne: “Miletek bêwêje, kor û nezan e. Bi qasî miletek xwedî wêje be, zana û rewşenbîr e, mirovan hîn û şa dike.” Lewra pêwîst e şoreşên raperîn ku pêşvebirina civakan ji xwe re armanc dikin, nirx û giraniyekê bidine wêjeyê, bi taybet jî wêjeya rasteqîn a civakî, ku xizmeta pêşvebirina civakê dike. Mejî, hest, pîvan û ramana ku dixwaze di hundirê gel de biçîne û geş bike, serî li hêza wêjeyê bide. Hêzên împeryalîst enerjiya mezin a wêjeyê dîtin, lewra xwestin ku wêjeyê ji naveroka wê derbixînin, ji rastiya wê dûr bikin, di bin navê “Huner ji bo hunerê ye” de, ev kiryarên bênirx pêş xistin. Ev mejiyê hêzên desthilatdar e, naxwazin wêje rola hişyarkirina civakê bilîze. Di vê xalê de Dostoyevskî dibêje: “Wêje, yek ji erka wê şîretkirina mirovahiyê ye. Ji ber ku weke pirtûkek dibistanê ye, ji jiyanê ye. Armanca xwe naskirina jiyanê û nirxên mirovahî dide çandin.” Yanî wêje ji kûrahiya dil û naveroka gel dernekeve, çi nirx û wateya xwe nîn e.

Wêje ji bo xemilandin û xweşikirina jiyanê jî roleke herî bedew û diyar dilîze. Li rex wê jî, ji bo zanîn û hişyariya dîrokî û civakî belavkirinê ye. Di şoreşa mejiyî de, wêje roleke herî mezin û bibandor dilîzê, di vê xalê de, A. Ocalan di pirtûka “Çawa Bijîn” de dibêje; “Huner û wêje amrazên ku bêyî wan civak nabe, ji ber ku rawestina civakî li hember sirûştê, mirov nikare bi riya zanistê û siyasetê tenê rave bike. Ne têrkirina giyanê li ba mirovan bi riyên madî, dihêle mirov li şêweyên têrkirina jiyana giyanî bigere, wêje pişika dihêle ku mirov li hember zoriyên jiyanê hinase (nefes) bistîne.” Wêjeya ku şoreşê di mejî û giyana civakê de diafirîne, jê re dibêjin, wêjeya şoreşî. Çawa ku şoreş ji bona hilweşandina zagona kevin û avakirina zagonên nû ye. Her wiha jî wêjeya şoreşî jî, ji bona hilweşandina mejî û ramana kevin û avakirina raman û giyana nû û pêşverû ye.

 

* Ev Gotar ya berhevkar(P.Can)di gelek wêşanan de çap bû ye.

Ⅰ

EDDUBA

Abdullah Ocalan

 

Rola huner û wêjeyê di Pêşveçûna Ramana Felsefî û Şaristanî de!

 

 

 

"Edî ez dîlokan nabêjim û helbestan nanivîsim, li sazê naxim û destanan nanivîsim."

 

Di Berbanga Mirovatiyê de zayîna Wêje û Huner ê!

 

Çiqas ku raman û organên deng pêşve biçin jî, heta ku neyên rewşa heyîna civakî, yê bêkêr bimînin û ji prîmateke pêşveçûyî zêdetir, derbasî wî alî nabin. Derbasbûyina zimên ya ji raman û dengan, bi mîsogerî bi jiyana civakî pêşvediçe û qevastinên wesifdar pêktîne. Di vî warî de, tişta ku bûye nesîbê bavikên (klan) ku şêweya civakê yên herî teng in, Çend nîgaş (îmge) yên bisînor û anîna van ya zimên bi şêweya jest, mîmîk û işaretan e. Şêweya zimên ya pêşî bi işaretan e. Hê gelekî dûr e ku jest û mîmîk derbasî sazûmana deng ya di rewşa peyvan de bibe. Ev tê zanîn, çiqas ku hêz û jênegeriya jiyana civakî xwe dide çespandin û çiqas ku pratîkbûn di mêjî de vedide, Ji ramanê ber bi zimên ve pêşveçûnek bilez dibe. Ev pêşveçûn di dîroka mirovatiyê de, şoreşa herî mezin û ya yekemîn e. "Heyîna çandî" ya berhema pêşveçûnên civakî ku em dikarin bibêjin hemû tişt e, piştî çêbûnên fîzîk, rîwek û cîhana ajalan, weke çêbûneke çaremîn çiqas ku mîsogerî bi dest xist, jibo raman û zimên mîna zemîneke daringî, dibe bingeh.

Dema berxwedana eşîran û şaristanîbûnê, dikare were nirxandin ku hişmendiya eşîrtî gelekî pêşvediçe, şertek ji yê jiyanê ewe ku her kes xwe ji eşîrê dihesibîne û "serdema destanî helbestkî" ye. Ravekirina "destan û çîrok" yên bi zimanê helbestî ku hê jî di nava hinek civakan de bihêz in, esasê wê vê demê tîne zimên. Lihevdanên eşîran yên bê dawî, qehremantiya li hember hêrîşên ji derve tên, berxwedan û hêrîşên li hember, di dîroka her gelî de, cîhekî girîng digirin. Ji nirxên bingeha şaristaniyê, mûzîk û helbest jî, dîsa bingeha vê sepandina di dema me de ne. Çespandina (îspatkirin) van mijaran ne zor e. Weke ku awaz, stran û dîlok gihane miqam û amûrên xwe, ev hezaran sal in ku bandorê li pêvajoyên vê dawiyê dike.

Dema helbesta di BZ salên 1000an de, temsîl dike. Di vê dema dîrokê de, li Hindistanê "Vedayan", li ëran û Medya "Aveste", li Mezopotamya destana afirandinê ya Babîl "Enûma Elîş" li Kenan "Yahova, Elohîm" bi gotineke din "Tewrat" bi vegotinên nivîskî û devkî, dexmeya xwe li van salan dixin. Zimanê hemûyan zimanê helbestê ye. Ev destanên damezrandina konfederasyonên qebîle, eşîran û yên xanedanan tînin holê. Em dikarin bibêjin ev destanên qehremaniyê ne. Ev vîn û daxwazên çînên bilind û kesan ku xwe nîv xweda dibînin diyar dikin.

 


Şaristaniya Sumeriya çavkaniya huner û wêjeyê ya yekem e

Sumeriyan li heyina raman û rewişta mirov, asayeke (norm) sazûmanê ya gelekî bihêz bi cîhkirine. Ev qalibekî sazûmanêye ku di hêza wan sazûmanê berê yên şaristanî pêkanîbûn de ye. Jiberku bi nivîsê, bi wêjevanan û bi hêz sazîbûna vê daye meşandin, serdestiyeke bêhempa pêkaniye. Bi huner re, bi taybetî bi muzîkê re yekîtiyeke bi aheng damezrandiye, bûye xwedî şêweyekê ku heta weke îro ahenga di navbera jiyan û muzîkê de, herî bi hêz îfade kiriye. Çavkaniya sereke ya muzîka olî ye jî.

Perestgehên Sumer û akademiyên çandê yên bi navê Edduba, saziyên ramanê ne ku otorîteya qeranên rahîb pêşve bibin û bidin meşandin. Di çêkirina mîtolojiyê de, ji aliyekî ve ola di rewşa teolojiyê de, ji aliyê din ve jî, pêşnûmayên di rewşa destanên wêjeyê de, peywirên bingeh yên rahîban, wêjevanan û ramangêra ne. Nîppur a pîroz, Babîla vê dawiyê, bi hezar salan bûne navendên çand, ol û wêjeya van karan.

Xwedayê we çiqas bihêz be, hûn jî ewqasî bihêz in. Xwedayê xwe tine bikin, hûn xwe jî tine dikin. Xwedayê xwe şaş bikin, hûn jî şaş dibin. Xwedayê mêr Enkî, yê civaka Sumer ya biçîn, xasûk û biaqil, ji destê xwedawenda Sumer ënanna, hemû nirxên wê yên ku di civaka neolîtîk de afirandine, werdigire û herwiha her tiştê xwe, ji zayenda jin ya di civakê de, distîne. Ev yek ne belaş û rasthatiniyeke, destana mîtolojîk ku çûyina Enkî ya ji órûk heta bi Erîdû, ji wira standina wî ya 104 "Me" yan û vegera wî ya biserketin heta bi órûkê, tîne zimên û di nav destanan de nemir bûye. Ev destan vegotineke mîtolojîk, olî û wêjeyî ye, bê têkilî û nakokiyan çawa danûstandin û levdanek di navbera xweda û xwedawendan û weke vedanekê di nava civakê de jî tê jiyandin. Ev karê wêjevanên Sumer, tiştekî şahwer û tekûze ku mirov matmayî dihêle. Eslê wê derûna wêjeyê jî ev e.

 

 Rola huner û wêjeya Rojhilata Navîn di şaristaniya Greek de!

 

Phytagoras, di vê nêrînê de ye ku zimanê gerdûnê yê ahengdar, bi muzîkê dikare were ragihandin (hisandin), bipergaliya armonîa diparêze. Heyînên giyanî di bingeha her tiştî de dibîne.

 

Tevkariya Grek ya liser şaristaniyê, bandoreke mezin liser huner û mirûz (moral) jî kiriye. Di warê muzîkê de, digel bandora Sumer, reseniyek jî hatiye jiyandin. Di perwerdeya dilînan de, pêşveçûn çêbûne. Him strana perestgehê û him jî cureyê takekesî jî pêşvediçin. Phytagores mûzîkê weke zimanê gerdûnê şîrove dike, Sumer jî xwedî nêzîkayiyeke wiha bûn. Jiyan tenê bi mîtolojî, wêje û zimanê feylesofî nayê ravekirin, ravekirina bi muzîkê qenc û qenc rûdine.

Di warê peyker de, weke berdewama Grek e. Behskirina orîjînalîteke cuda zor e. Di muzîkê de, bi taybetî di warê leşkerî de, sirûd û stranên serfiraziyê hatine resenekirin. Em dikarin behsa nimûneyekî cil û girêdanên (kinc) ku taybetmendiyên Roma, bikin. Esîltiya Roma xwe di cil û bergên wê re jî nîşan dide, lêbelê ev yek li ber çavaye ku ji Rojhilat berhevkirine. Di hunera wêjeyê de, bandora Helenîzmê xûya ye. Vergîlîus xweziya xwe bi ëlyada Homeros aniye û destana damezrandina Roma, "Aîneas" liser bîranîna Augustus ê mezin nivîsî ye.Lêbelê dîsa jî klasîkeke wêjeyê ya mezin e. Hunera şano pêşveçûye. Gotinbêjî bi awayekî derasayî girîng e û hatiye sazîbûnkirin. Şêweya zimanê ëtalyan ku di warê îfadekirinê de ewqasî hîkarîker e, bawer dikim ku ji hêza gotinbêjiya vê demê tê. Di bin vê gotarê de jî, viyana hêzeke ku serdestî cîhanê heye. Desthilatdarên herî bihêz, digihîjin zimanê herî bihêz û bi rewanbêjî (belaxat), para koleyan jî, dibe zimanê Ezop yê ku qet nayê fêhmkirin. Dema ez dihizirim ku di navbera hêz û azadiyê, serdestiya zimên û axaftina xweşik de tekiliyeke hişk heye, timî peyvên desthilat­darên Roma yên gotardêrî(gotarbêjî) tên aqlê min. ereb, spanyolî û îranî di pîleya duyemîn de ne ku ev hunera gotardêriyê pêşvebirine.

Ketina Troya dibe sedema berevajîbûna dîrokeke mezin û domdirêj. "ëlyada" Homeros ku piştî Gilgamêş bi nav û deng, deh salên ji vê dîrokê, şerekî dawiya sala BZ 1200an, kiriye destan. Jiberku şer dişibe berxwedan û hêrîşên gelek gelan û wiha hatiye destankirin, ëlyada bûye xwedî nirxê vegotineke gerdûnî. Ev vegotinên destanî ku hê jî di bîrûbaweriya gelan de tên jiyandin, girîngî û zorbûna gihîştina hêzeke şareza didin diyarkirin, veguherîna serdemên dîrokê îfade dikin.

 Derguşa Şaristaniyê “Roilata Navîn”e

Jibo mirovatiyê çi pêdivî be, vê axê hilberandiye û bi awayekî serkeftî, li hemû aliyên cîhanê belavkiriye. Weke Habîl û Qabîlê Adem û Hawa, bûne şivan û cotarî. Bûne çar lawên Nûh, li çar aliyan û çar nijadan belavbûne, rûyê erdê ji şaristaniyê re vekirine, rîwekên çandiniyê, ajalên kedî, gund, bajar, dewlet, xweda, hemû pîşe, pirtûkên pîroz, pêxember, wêje, huner, mûzîk, qesirbendî, çek, rê û herwiha jibo mirovatiyê çi pêwîst be, afirandine, xweyî kirine û diyarî çarmedorê kirine. Ev hemû yê biwestînin. Rojhilata Navîn, dayika zayok, dergûşa çandê û mirovatiyê, êdî yê bikeve pişt perdeya xwe, belkî jî tirba xwe, jibo ku careke din şaristaniyeke bi şeml û rengîn bize, yê bikeve xew û yê ji nû ve şiyar bibe, Ronesansa xwe Ligor demboriya xwe pêkbîne.

Hemû xwedawendên ku dîrok wan nas dike, yên ku destanên pêşî afirandin, yên helbest nivîsandin, yên ku ahenga herî kûr dane mûzîkê, yên ku heta bi dawiyê xedarî kirine, yên herî biwijdan, tev li vê axê di nav vê çandê dederketine holê, jiyîn, mirin, ji nû ve û ji nû ve hatine cîhanê.

Ew weke derdorên navendê, yê timî li hêvya derketina dîrokî ya nû bin. Dîrokê qedera wan wiha hûnandiye. Lêbelê qedera te, meşa şaristaniya mezin a ku bi derketinên nû hatiye hûnandin e. Herka weke Nîl û Feradê ya bihêz e. Ey lawê bêesil û bi nalet, heger tu nebe weke wan, ez te nabexşînim." Heman Rojhilata Navîn, weke welatê xwedawendan wiha dibêje, "Ey mêrê mêr ê xurifî û ketandî! Ez bi te re nabim. Ezê bişewitim bibim xwelî lê vê xiyaneta jiyanê, bi te re parve nakim." Weke welatê xwedayan wiha dibêje, "Ey qambostno, ez we bi benîtî jî napejirînim. Hûn bi naleta xwe, encex layîqê şewata dojehê bin." Hozanên mezin dibêjin, "Edî ez dîlokan nabêjim û helbestan nanivîsim, li sazê naxim û destanan nanivîsim. Lewra we, giyana fireh û xweşikaya wêje û huner winda kir, we xiyanet kir." Hemû hozanên mezin, li hember dîrokê rawstiyane û dibêjin, " Em we nabexşînin."

 

Şaristaniya Rojhilata Navîn, vê yekê bi bêdengî dibêje : "Ey beşa dîrokê ya binalet û rojaneyîtiya qambostbûyî! Ji van rawestîn û pirsan re, bersiva te yê çibe? Heger tu egîd bî, bi namûs bî, rabe û bersivekê bide."

 

Çima huner û wêjeya Roilata Navîn pir xemgîn e?

 

Were 15 000 salan dayîktiyê bike, hemû tiştan jibo mirovatiyê bafirîne û di dawî de, bikeve rewşa benîyeke bêçare. Bibe mûmeke ku herkesî ronahî bike û tu di tarîtiyê de bimîne! Ji herkesî re bibe deng, muzîk û helbestê bafirîne û bibe kerr û lal!

 

BZ di salên 2050 û 1950an de, Sumerî bi Xanedaniya ór ya dawî, piştî restorasyoneke demeke kin hêdî hêdî ji qada dîrokê bi dûr dikevin. Di derbarê van rastiyan de, nivîskarên Sumer ku vê yekê bi kûrahî his dikin, gelek giryanok (zêmer), awaz û destan nivîsîne. Ravekirina vê şaristaniya ku dîrok derandiye holê, bi vî şêweyî gelekî hîkarîker e. Hatiye çespandin ku çavkaniya hemû dram, tragedya û komedya ev nivîsên sumeriyan e.

sumeriyan, giryanok û destanên herî dilsoj, di hilweşîna şaristaniya bajarên xwe de pêşvebirine. Windabûna welat, derûna hemû destanan digire û heta weke îro jî weke berhemên wêjeyê yên resene, cîhê xwe diparêzin.

Gelên Rojhilata Navîn, pir digrîn. Piştî afirandina hevqas nirx, winda bike, ji xwe yê gelekî bête giryandin. Rojhilata Navîn bi taybetî van hezar salên dawî, li ser bêdengiya mirinê digrî. Bangdan, dîlok, stran û saz, bixemgînî bang dikine mirinê. Yek ji van jî ne rasthatine, tişta ku diqewime tînine zimên. Heger berevajî vê bête kirin, yê bêwate be.

 

Huner û wêje, pêwîstiyên giyanî yên mirov in!

Şoreşa ku di sergehê ((polîtîka, ehlaq, kultur) de dest pê dike, dibe bingeha guherandinan, geş dibe, bi pêş ve diçe û li ser her hêlan dibe xwedî bandor. Li vir pirsa girîng a ku pêwîst e em bersivekê jê re bibînin, ev e: fonksiyona wêjeyê çi ye? An jî bi tomerî fonksiyona huner û wêjeyê, bi taybetî jî ya romanê wek beşa wêjeyê ya herî girîng di warê şoreşê de çi ye? Pêwîst e ku em bersiva vê pirsê bidin. Bêyî hebûna huner, mirov nikare behsa hebûna civakê bike. Carna mirov bi taybetî bi nêzîkbûnên zanistî û polîtîk li hember xweristê nikaribûye tam bigihîje çareserkirinekê. Her wisa bi riya xwe têrkirina madî jî, dema ku wî nikaribûye giyana xwe têr bike, ji bo xwe bi awayekî din realîze bike an jî têr bike berê xwe daye aliyê hunerê. Jixwe huner di vê maneyê de, pêkanîna pêwîstiyên giyanê bingeh digire. Pêwendiya vê yekê bêguman bi hesîn û bîra mirov re heye. Lê mirov bi hêsanî dikare bibêje ku, huner aliyekî taybetî tîne zimên.

Daxwazên giyanî ku bi rengên cure cure xwe didin xuyandin, wek berhemên hunerî derdikevin holê û razîbûneke manewî pêk tînin. Berhemên sîstema heyî jî carna bandora xwe li ser berheman dihêlin. Her wisa jî pêwendiyên nêzik di navbera pêşveçûna siyasî û hunerê de hene. Lê ji van hemû berheman re jî huner nayê gotin. Ji aliyekî din ve mirov dikare behsa rola hunerê li ser aboriyê û siyasetê jî bike. Ji xwe di derbarê hunerê de, nêzîkbuna her îdeolojiyê heye. Huner bi xwe pêwîstiyek e, çalak e, ku dest jê nayê berdan û bi vî awayî jî tê hezkirin û vejandin.

Mirov dikare bibêje ku jiyan, li gorî pêwîstiyên mirovan formê distîne, dengekî xweş, dîmeneke ku rind tê ber çavan, çîrokek, an jî helbestek, ku li hisên mirov xweş tên, wek huner têne nirxandin. Dibe ku jiyan bêyî wan jî bimeşe, lê ewê jiyaneke bêrengîn be. Di her nêrînan de eseh ji hev cudakirina bedewî û kirêtiyê heye. Di hêla giyanî de jî hinek tişt bi mirov xweş tên, hinek jî ne xweş.

Tewrên rast û nerast hene. Civakek û bi wê ve girêdayî, kesek, çiqas bilind bibe û bi pêş ve here (bi taybetî dema behsa çalakiyên hunerî tê kirin), ewê ewqasî jî di wê hêle de bibe berjewendiya pêşveçûnê. Heger yekî xwediyê giyaneke nedewlemend, di bin bandora muzîkekê, dîmenekê, an jî çalakiyên hunerî yên cur be cur de nemîne û jê fêm neke, wê demê “damarên jiyana wî mirovî hişk bûne” ji ber wê li ser fonksiyona hunerê ya civakî gotûbêj nayê kirin.

Di qonaxa pêşveçûnên civakî de, an jî di dema ku civak ji hêla naverok û ciwaniyê de, ji qonaxekê derbasî yeke din dibe, ev riya pêşveçûnê ku hatiye rûniştandin, ji bo pêşveçûnên civakî yên girîng jî di çalakiyên hunerî de têne dîtin. Qonaxên wisa berî her tiştî di hêla hunerî de bi pêş ve diçin. Û çawa ku pêşveçûnên civakî bandora xwe li ser hunerê dihêlin, huner jî rola xwe di pêşveçûnên civakî de dilîze. Bi taybetî qonaxên şoreşî ku bi hunerê têne amadekirin, ji bo ku bigihîjin naverokeke xurt û formên bihêz, bandoreke girîng li ser wê dihêlin. Di vê wateyê de, huner li dijî zehmetiyên jiyanê bêhnkişandinekê pêk tîne. Ango huner rayê hestkirinê dide wî mirovî yê ku giyan lê teng bûye, wî ber bi pêşveçûnê ve dibe û ew bi tiştên heyî û kevn qayil nabe. Qayîlnebûn jî mirov xurtur dike. Mirov bi vî awayî dikare şoreşa hunerî –hunera şoreşî- nas bike.

Dema mirov behsa civak û welatê Kurdistan’ê dike, di derbarê hunerê de dikare bibêje ku ew jî mîna civakê bi tevayî di bin mercên mêtingerî û feodal de gihîştiye rewşeke ku nikare bêhna xwe bikişîne û xwe pêş ve bibe. Vê rewşê ji xwe bandorek pir nedîtbar (negatîf) li ser hunerê jî hiştiye. Beşa tiştê girîngtirîn li vir ew e: Her çiqas demekê gel di avakirina saziyên sergehî de, di têkiliyan û di xwe hêzkirinê de zor û cefa didît û hatibû ber tunekirinê, tenê bi hunerê –bisînor be jî- karibû xwe bidana jiyandin. Nasnameya xwe jî tenê bi hunerê berdewam kiriye. Ev yek jî, hêza hunerê radike ber çavan. Dibe ku huner taybetiyeke civakî ya wisa ye ku, heya dawiyê li ber xwe bide û di dawiyê de jî wenda dibe.

Mêtîngerî Dijminê Hunerê ye jî!

Mêtîngerî di dema serdariya –hakimiyeta- xwe de, ji bo pêkanîna tunekirina hunerê jî, hewlek mezin dide xwe. Bi hemû qirkirinên pêkhatî li Kurdistan’ê heya radeyeke girîng di qirkirina hunerî de jî pêk aniye. Lê ji ber ku têkiliyên hunerê bi giyanê re hene, ew di nav kategoriya ku di jiyanê de cih digire û her wisa, ji ber ku aliyên wê yên giran û manewî hene, bi qasî mercên dîtbarî nayên qirkirin-tunekirin. Ev jî taybetiyeke hunerê ye.

Loma mirov dikare fêm bike ku çawa civaka Kurdî û rastiya gelê Kurd bi hunerê hebûna xwe parastine û domandine. Formên folklor û muzîka Kurdî bingeha li serpiya hiştina nasmameya gelê Kurd a netewî ye. Lê gelek çalakiyên hunerê hatine guherandin, asîmîlekirin û bi vî awayî bûye amrazek bikarbirî ji bo hunera netewa serdest.

 

Desthilatdariya mêtîngerî wisa jî li ser hunerê serdariya xwe pêk tîne. Ev yek jî wisa xwe diyar dike ku berî her tiştî pêşiya vejiyandina hunera gel digirin, diguherînin, ji xwe re dikin mal, dixin rewşeke wisa ku neyê naskirin. Û di pey vê re, hunera netewa xwe ya dagirker, bi hunera gelê bindest didin naskirin, qebûlkirin. Her wisa mêtînger, di hemû saziyên fermî de û bi taybetî bi alîkariya hêza dewletê hewl dide ku, desthilatdariya xwe ya hunerî bixe nav hest û giyana gelê bindest, da pê bide pejirandin ku “ew bi xwe ji netewa serdest e, wek wê ye û nasnameyek wê ya cuda tune!” Ji bo ku dagirkerî vê ramanê di serê wî de hişyar bike û zindî bihêle, serdestî û hakimiyeteke bêsînor daye meşandin. Di vê hêlê de netewa serdest çiqas pêşveçûnan çêbike û hunera xwe bi netewa bindest bide qebûlkirin, ewqas di tunekirina wê de bi ser dikeve. Bi vî awayî nasnameya netewî tê rakirin û nasnameya netewa serdest cihê wê netewê digire. Jixwe ev babet di realîteya gelê Kurd de ya herî pêşveçûna mêtîngeriyê di nav civakê de dide xuyakirin.

 

Di rewşeke wiha de û di xebata li dijî mêtîngeriyê de huner biçûk nayê dîtin. Her wisa çiqas bisînor be jî, ji bo ku ji hêla hunerî ve nasnameya netewî di hinek aliyan de hebûna xwe bidomîne, ew dikare di tevgerên rizgarî -netewî de jî bibe bingehek ji bo hinek raperîn û serhildanên girîng. Di destpêkê de bi taybetî di warê xebata çand û hunerî de, alîkariyek berbiçav dide proses û têkoşîna netewî û polîtîkî-leşkerî jî, xebata çand û hunerê bi serê xwe zêde nikare maneyekê bide tevgerê.

Li vir mirov dikare behsa nêzîkbûnên rewşenbîran an jî neteweperestên Kurd ên prîmîtîv bike ku, huner bi vî awayî rast nenirxandine. Xebateke lawaz a çandê, huner û wêjeyê li gel tevgera rizgariye netewî, bi taybetî jî li gel erkên polîtîkî-leşkerî tevlîhev kirine, heya nexwestine erkên xwe di vê hêlê de bibînin û bi xwe ji bo pêşveçûna hunerê jî hewleke wisa nedane xwe, tenê bûne sebebê tevlîheviyekê ku em wê jî dibînin.

Bi pêşveçûna têkoşîna me ya şoreşgerî him fonksîyona hunerê di nav şoreşê de hatiye vekirin û him jî çewtî û nedîtbariya nerînên şaş li ser şoreşê ji gel re hatiye pêşkêşkirin (deşîfrekirin). Çawa ku me giranî û pêdiviyek daye rola hunerê, rexneyên di cih de û bikaranîna hunerê bi awayek oportunîstî jî hatine kirin. Em çiqas rast nêzîkî hunerê bûne, îro di nav şoreşê de tête dîtin û bi wê re jî derketiye holê. Û hunerê çiqasî bandora xwe li ser xebata polîtîkî-leşkerî hiştibe, ewqas jî huner bi xwe li ser ketiye bin bandora têkoşîna polîtîkî-leşkerî. Di vê wateyê de bandora hunerê û fonksiyona şoreşgeriya wê, li ser bingeheke rast hatiye danîn. Ji destpêka vê sedsalê û vir ve heya berî wê jî, pêşveçûna nasnameya netewî ku ji hêla hunerî ve dihate xwestin, tenê bi têkoşîneke polîtîkî-leşkerî hatiye pêkanîn. Lê di kêleka têkoşîna polîtîkî-leşkerî de fonksiyona hunerê ne tenê kêm bûye, beravîjiyê vê îro ev yek hîn zêdetir bûye. Şoreşa Kurdîstan’ê îro di qonaxeke herî girîng a firehbûnê re derbas dibe û hemû gel di nava vî şerî de cih digirin û ew jî bi vê şoreşê kûr dibe, hemû çîn û qadên civakê hildigire nava xwe û pêş ve diçe. Komên gel bi muzîk, govend û wêneyan xwe bêtir divejînin û hewl didin ku formek baştir ji bo jiyanê pêk bînin. Ango di vê wateyê de, şoreşeke hunerî jî di pratîkê de tête vejandin. Lê ev yek jî pir diyar e ku, bi wan pêşveçûnan jî em nahêlin huner bi serê xwe bimîne-pêş ve here û bi xeteke rêbaz û hunerî ya kûr pêwîstî heye. Loma ji bo ku ev kêmasiyên heyî ji holê rabikin divê eniyeke hunerê bê pêkanîn, ev yek him pêwîstiyek e, him jî dê bikaribe alîkariyek xurt bide pêşveçûna têkoşîna şoreşgerî.

Bersîva pirsa“ Çawa Bijîn?” Roman e...

Pêşketina ku îro em li vê herêmê pêk tînin, bi rastî hîmê romanê ye. Em dikarin vê yekê prosesa romana ku gelê Kurd ber bi rizgarbûnê ve dibe bibînin. Bersiva pirsa: “Çawa Bijîn?” dikare bibe roman. Em polîtîkayê, îdeolojiyê û leşkeriya şoreşê şirove dikin, stratejî û taktîka wê pêş dixin. Heger em nikaribin bersiva pirsa “jiyan wê çawa be?” bidin, wê gavê em dibin sebeba ku şoreşa me ji pêşketina giyanî dûr bikeve. Ev yek jî ne rast e. Ji ber vê yekê jî pirsa “Çawa Bijîn?” ji bo milîtanek şoreşger pir girîng e. Ne tenê ji bo milîtanan, pêwîstiya pêşxistina jiyana şoreşgerî, ji bo hemû kesan wek nan û avê ye. Jixwe têkoşîna rizgariya netewî ya ku partiya me serokatiyê jê re dike, ev yeka hane deraniye holê. Di civaka me de paşverûtiya giyanî û xirabûna tewrî pir in. Ev paşverûtî û xirabûn jî bermayên dagirkerî û kemalîzmê ne. Heger mirov baş analîz bike, vêga wê bibîne ku têkiliyên pêwîst ku werin qutkirin hene, lê pêwîstî heye ku, li şûna van têkiliyan ên nû, jiyaneke nû werin çêkirin. Roman tê wateya xebata vê dijberiyê. Yanî raman, analîz û lêkolîna jiyan û têkiliyên paşverû dike û li şûna wan ên nû ava dike. Heger di çêkirina wê de, teknîka hunerê baş were bikaranîn, ewê bikaribe alîkariyeke pir mezin bide şoreşê. Heger mirov li rastiya dîroka şoreşan û civakên ku şoreş li dar xistine binêre, bi taybetî jî rewşa wan a îro bête nirxandin, wê bête dîtin ku, pêwîstiya romanê ji rastiya şoreşgerî tê. Pêwîst e, roman li ser vê bingehê were afirandin. Ev yeka wisa jî dikare bibe bersiv û rexnekirina wan kes û nêrînan ku, dixwazin ber bi kevneperestiyê, reformîzm û modernîzmê ve bibin. Bi vê yekê re roman dibe xwediyê xetek pêşverû, hesret û daxwazan. Û rêberiya şoreşê ji xwe re dike bingeh. Ev roman jî rastiya jiyanê bi vî rengî analîz dike û bi awakî radîkal, jiyana kesanî ku îro ber bi hilweşandinê ve diçe, rexne dike. Bi zanyarî li hilweşandina wê mêze dike. Ew wisa jî bersiva “li şûna wê jiyana kevn, jiyaneke çawa wê were avakirin?” dide. Ev jî dibe sedema di kesaniyeta mirovek an jî çend mirovan de, civak bi giştî ji nû ve were avakirin-nirxandin. Ev kesaniyet, di bingehê de dikare bibe sedema analîzên rastiya dîrokî û civakî. Ev kesaniyetên hane, nûneriya kîjan têkiliyên paşverû yên dîrokî û civakî dikin? Vê yekê baş analîz dike. Ev analîz çiqasî bi kûrî, bi bedewî û hunerî were kirin, ewqasî berhemeke hunerî ya baş dertê holê. Ev jî bi qeweta hunermend ve girêdayî ye. Hinek xeyalên xwe didine xebatê, daxwaz û hesretên xwe tînin zimên. Ez li dijî çi me, çi dixwazim, çi xera dikim, çi ava bikim, çi ne bedew e, çi bedew e, çi dikare were jiyandin, çi nayê jiyandin, çi dikare were pejirandin û çi nayê pejirandin? Van pirsan bi awakî vekirî dike û bersivên van pirsan jî dîsa bi awakî vekirî dide. Bersivên van pirsan, civakê bi giştî eleqeder dike.

Ev bingeha romanê ku em dixwazin pêş bixin, di çarçova van pirsan de pir-hindik dertê holê. Rastiya îro ku tê jiyandin jî, ev e. Ev rastî çiqas bi paşverûtiyê, dagirkeriyê û feodaliyê ve girêdayî ye, ewqasî jî modernîzmek e ku, şexsan cîla dike, dixwazê bibiriqîne û binvala ye. Ev yek jî derketiye holê. Dîsa welatparêziya sexte, şoreşgeriya sexte û gelo di bin van de şexsiyet çi ne, çi nîn in? Hatine kifşkirin. Û bi vê yekê re jî, rizgarbûna civakê bi nasnameya netewî re çawa girêdayî ye, nûnertiya vê di kesaniyetekê de çawa dibe û ev kesên ku wê nûnertiyê dikin, çawa dertên, çawa têdikoşin? Me ev hemû deranîne holê.

Qala kesên ku riya navîn digrin jî, hatiye kirin. Ev kesên hane, lingekî wan di bermayiyên qirnên navîn de, lingekî wan jî, di civaka îro de ye.  Siya her du aliyan jî li ser van kesan xuya dibe. Ev kesaniyetên hane, di demên girîng de dertên û dixwazin weke xwe bikin. Ev yek jî hatine rexnekirin. Bi taybetî analîzên serokatiyê di van xalan de pêşketinên girîng deranine û ev analîzên bingehîn in. Ji ber vê yekê jî ev analîz, ji bo romaneke şoreşgerî dikare bibe wesîle û dikare alîkariya romaneke wiha bike. Ev xetên hane di analîzê de hatine xuyakirin. Analîza kesaniyetên bingehîn di nav jiyanê de, di nav şer de, bi tecrûbekirin hatiye çêkirin û derketiye holê. Yanî ev analîzên hane ne xeyal in, rastiyên ku têkoşînê deranîne, li holê ne. Ji ber vê yekê jî wesîleyên ku di edebiyata gelek welatan de tune ne, me bi dest xistine. têkoşîna rizgariya netewî ku partiya me serokatiyê jê re dike, qehremanî, xiyanet û yên xwe li riya navîn digirin, deraniye holê. Ev jî ji bo romanê alavên pir mezin in. Heya tenê li ser demekê li ser kesaniyetekê, li ser tîpekê jî dikare were nivîsandin. Daxwaza me tenê ew e ku, nameyên wan ên bingehîn, ên ku bi prosesa partiyê û têkoşîna netewî ve girêdayî ne, derînin holê. Bingeha romanê ji aliyekî ve rastiya dagirkeriya Tirk a faşîzma kemalîst, ji aliyê din ve jî rastiya Kurdistan’ê ya eşîrtî-feodalî ya sedsalên navîn wê bîne ziman. Ji aliyê din ve jî wê rewşa kedkar, karker û gundîtiya xizan, kesaniyetên ku ji benê eşîrtî-feodaliyê hatine qetandin û têkiliyên van kesan bîne zimên! Bi xwe di wateyekê de PKK ev e. Roman jî van pêşketinan bi hunerî hîn pêşvetir dibe. Di romanê de him berhemeke pêşketina şoreşê heye, him jî rengekî dide pêşketina şoreşgerî. Erê, her çiqas şoreş bi roman, helbest, wêne û muzîkê pêk nayê jî, lê ew dikarin di nava pêşveçûna wê de, rola xwe bilîzin. Kesaniyet û tîpên bingehîn hene, lê çiqas tîpên mîna hev biaxivin, malzemeyên romanê ewqas dewlemend dibin. Ji ber vê yekê jî bi bijartin û bi sentezê roman dikare çêbibe. Di bingeha romana ku em dixwazin bidin, li ser grubên cuda cuda lêkolîn çêdibin. Em li dijî kîjan jiyanê reaksiyonê nîşan didin, hesta me ji jiyaneke çawa re heye? Ev têne pirskirin û xwestin e. Dîsa çi baş e, çi bedew e, çi rast e, çi şaş e, çi bedew nîn e, çi xerab e? Ev pirsên hane jî bi awayekî vekirî têne pirskirin. Ji ber ku roman li ser van xalên bingehîn bi pêş dikeve. Ji kû ve tên, jiyana berê çi ye, veqetandina wê, ji vê jiyanê çawa ye? Û dîsa bi jiyana nû ve çawa girêdeyî ye, wê jiyanê çawa çêbikin û hun dixwazin wê çawa xurtir bikin? Ev pirsên hane jî tim têne dayîn.

Ji aliyekê ve pêşketin çima bilez çênabin, çima nikarin bibine milîtanên şoreşger, ev yek di kesaniyetê de dibe sedema çi? Bi stîleke rast, ji bo pêşketina şoreşê, bi vî awahî bibe alîkar.

 

Divê romana Kurdistanî serbixwe be

 

Dema ku li Kurdistan’ê bingeha romana şoreşgerî tê pêşxistin, pêwîst e, mirov ji tecrûbeyên netewên din jî feydê bibîne. Bi taybetî jî, ji rastiya romana gelên ku şoreşên bingehîn pêk anîne, mîna Frensiyan, Rûsan û yên din, ev yek girîng e. Heya hin taybetiyên şoreşa îslamê ya di dema destpêkê de, şoreşa Frensa û têkiliyên di navbera şoreşê û Vîktor Hûgo, Balzak û romanivîsên din de deyne û lêkolînan çêbike. Dîsa, gelo têkiliyên şoreşa Rûsya’yê bi Toltoy, Dostoyevskî, Çernîşevskî, Gorkî û bi yên din re çi ne?  Dûv re çawa bûne paşverû û kevneperest? Bi vê yekê re jî kesaniyeteke çawa deranîne holê? Malbateke çawa, ji ber ev xalan dikare were berçavan. Romana Kurdistan’ê ji ber rastiya xwe ya li ber çavan, ji yên din cuda ye û yên wek wê rastiya wan tune ye. Ev xal divê were dîtin! Taybetiyên jiyana civaka Kurdî, dîrokî ne û ji yên civakên din cude ne. Ji ber vê yekê Kurdî, dîrokî ne û ji yên civakên din cude ne. Ji ber vê yekê jî, divê mirov orîjînaltiya wê baş bibîne. Yanî romana Kurdistan’ê divê hinekî serbixwe be. Lêpî (teqlîd) wê zêde romana Kurdî bi pêş nexe. Lêpî romana Tirkî jî bi pey ve nebir.

Têkoşîna me ya şoreşgerî ev yeka hane, baş deraniye holê. Livbaziyeke şoreşgerî ya baş dikare bibîne ku, şoreşa me nûnere pêş ve dibe û je re dibe neres. Bi nûnerî ji şoreşê re dikare gelekî pêş bikeve. Dikare xebateke wiha were kirin û berhemên xurt jî derîne holê. Di vê prosesê de, têkoşîna me gelekî dorfireh bûye, eger bersiva pirsa “Divê mirov çawa bijî” bi romanekê were dayîn, wê alîkariyeke mezin be. Heger derfetên me dest bidana, bi dilêmên leşkerî û her wisa bi yên siyasî re tevayî me yê alîkarî bida vê dilêma edebî jî. Ji xwe em çiqas firsendê dibînin, vê yekê jî pêk tînin. Xebata me jî, jixwe tê wateya amadekirina derfeta vê yekê!

Milîtanên ku di vê yekê de xwedî îdîa ne, pêwîst e, girîngiya hunerê, bi taybetî jî girîngiya wêje û romanê bînin ber çavê xwe û bersiva pirsa: “Mirov divê çawa bijî?” bidin. Û ji bîr nekin ku, bi vê yekê dikarin alîkariyeke mezin bikin.

Çawa ez her tim dibêjim, mirov dikare gelek mînakan bîne ber çavan. Di dîroka hemû gelan de, hilpişkînên –gaven- wiha hene. Di dema began de, di wêjeya Kurdî de hinek pêşketin çêbûne.

Mirov dikare di destanan de çavkaniyên prosesên ne diyar û şirovekirina wan prosesan bibîne.

Li ser hin mirovên wek Kawa’yê Hesinkar ku, serî hildane û li ser Mem’ê Alan hin şirovekirinên wêjeyî hene. Ev jî, ji pêşketinên civakî hêz girtine û hatine pêşxistin. Bi şirovekirineke bi zaravê Rojhilatê heya roja îro jî bandora xwe nîşan dane. “Mem û Zîn” a Ehmedê Xanê di vê wateyê de şirova vê yekê ye ku, otorîta qralan ji bo gel çarçoveke netewî û civakî ye. Ev çarçove jî li gora xwesteka wê demê ye. Ehmedî Xanê parçekirina ku began pêk anîne û şerên di navbera wan de tîne zimên û dide kifşê, ka ew çawa bûne esasên pêknehatina yekîtiya netewî. Li vir beg û feodaliya ku di warê yekîtiya netewî de bûne asteng, têne zimên. Lê ji ber ku al prosesek şoreşgerî re derbas nebûye, bi şirovekirineke hîn xurtir nikare biqedîne û bi pêş bixe. Jixwe ji ber ku li Kurdistan’ê şoreşek pêk nehatiye, mînakên romanê yên xurt jî tune ne. Ne di sedsala 18’an, ne ya 19’an û ne jî di sedsala 20’an de tune ne. Tiştê ku hatine nivîsandin jî, romanên Tirkî ne, yên ku li ser bingeha kemalîzmê derketine holê ne. Yaşar Kemal bi xwe jî, ji rastiya Kurdên ku asîmîle bûne û bûne Tirk, dertê ser rê û bi vê yekê jî wêjeyê didomîne. Romanivîsên wek wî gelek in. Ev romanivîsên hane di dîroka komarê de (Komara Tirk) her tim serhildan parçe kirine û xwe bi Tirkiye’yê re kirine yek, navê vê jî kirine pêşverûtî! Heya xwestine ku ehlaqê kemalîstî, qirkirin û wêrankirinê wek tiştekî meşrû nîşan bidin. Di perspektîfa van romanan de, tiştên ku hene, nasnekirina rastiya Kurdistan’ê ye. Înkarkirina her tiştî ye, kolandina nexweşiyên berê ne. Kurd paşverû û hov têne nîşandan.

Dixwaze Tirk be, dixwaze Kurd be, heya îro romanên romanivîsan ên li ser Kurdistan’ê, wêje û huner li ser vê bingehê pêk hatine. Helbet, ev yek jî bi xwe re wêrankirineke mezin aniye. Bi taybetî kesaniyetek şaş çêkiriye. Li hember roman û fikrên azad bûye asteng. Bi xwe re Tirkanî, koçberbûna metropolan, hovdîtina welat û gelê xwe û veqatandina ji wan aniye. Ev prosesa hane, prosesa reva ber bi metropolan û Ewropa’yê ye, reva ji xwe ye. Di heman wextê de ew prosesa reva giyanê ya ji mejî ye. Ev prosesa hane heya gihîştiye naletkirinê jî. Her tişt bi erzanî ji dest hatiye berdan. Welatparêzî, ji azadiya civakê hatiye dûrxistin. Em dibînin ku ev yek heya derketina tevgera şoreşgerî bûye wek trajediyê û ev trajedî jî gelekî kûr e.

Têkçûna hemû serhildanan, di vê encamê de roleke mezin lîstiye. Piştî serhildanan, yanî di prosesa terora spî de, rastiya gelê Kurd ji dema têkçûna serhildanan bêtir anîne ber tunekirinê. Tîpên ku hene di vê çarçoveyê de derketine hun dikarin şirove bikin, bê ku hun çi ne û çi dixwazin? Ev yek jî, tê wateya ku mirov bigihîje prosesa nirxandina objektîf û rast.

Ew kesên ku bi rastiya xwe tênegihîjin, nikarin bibin xwedî livbaziyên cidî. Ew bi hîsên xwe dertên holê û ev derketin jî, ji hemû bandoran re vekirî ye. Ji bo çi? Ji ber ku ev derketin li gor rastiya wî nîn e. Haya wî jê tune. Mirov dikare vê yekê wek rengekî cehaletê bibîne. Heger hun baş bala xwe bidinê, rastiya ku hun îro tê de ne ev e. Koka we yek e, lê hun çiqas têgihîştine, ne diyar e! Kemalîzm, çiqas karibûye bikeve nava we. Malbatî û eşîrtî jî dîsa wisa. Hun ji welêt û ji gel dûr ketine. Bandora rewşenbîriya Tirk bi rengekî demogojîk, li ser we xuya dibe. Demogojiya feodal jî li ser we dixuye. Îdeolojiya dê, bav û mezinan di we de mişt bûye! Ev ên hane jî kesaniyetên xwe ji rastiyên bingehîn, dîrokî û hemdemî dûr xistine û veqedandine. Ji ber vê yekê jî, hun jar dimînin. Di hemû herêman de tîp û kesên ku axînan dikin, dikevine aloziyan, zelal nabin, tûj nabin, nikarin werine analîzkirin, hene û gelek in. Ev taybetiyên kesaniyetî, heya di nav rêberiya şoreşê de jî xwe parastine û ketine nava me. Me xwest ku em vê yekê bi şûrê şoreşê yê herî tûj, ji holê rakin. Jixwe piraniya we jî, gotin ku: “Riya kurt ji bo pêşketinê ev e” û hun ji ber vê tevlî şoreşê bûn. Reaksiyona we li dijî sîstemê çêbû û hun hatin. Lê jiyana we ya îro di nav partiyê de, xuya dike ku hun tiştên berê, bi hezar cureyê hê jî didomînin. Reaksiyonên li hember we jî, di nav organîzasyonê de, tê wateya şerê navbera şoreşê û dijberî şoreşê! 

Em dixwazin hîmê romanê, di prosesa pêvajoya kesên ku tevlî şoreşê dibin ên partiyetiyê, hişyarbûn netewî û ji demajoya azadiya civakê ve dest pê bikin. Romana şoreşgerî bi vê yekê jî hatiye wezîfekirin. Jarî, bêhêzî û nezelalbûnên di destpêkê de hebin jî, divê ku em bi wan re jî dest bi vê xebatê bikin. Ev yek divê werê dîtin. Lewra rastî ev e. Vê yekê bi demogojiya “ez pir bihêz im, pir bibiryar im!” mirov nikare pêk bîne. Jixwe em niha baş bibînin ku dereca têkilî û nakokiyên ne cîdî, nagihîjin tu encamê. Wek kesaniyetên ku xwe pir mezin nîşan didin, kesaniyetên mirî jî, bi hêsanî dikarin bibêjin ku ev kesaniyet ne li gorî dema derketina şoreşê ne. Tîpên me ji hemû taybetiyên cihekî wiha re verikirî ne. Mirov vê jî wek eybekê bibîne û xwe ji bin bikişîne jî, an jî ser bigire û bixwaze ku wiha jê xelas bibe, ne rast e. Tiştê ku di vê rewşê de divê ku were kirin ev e: Rastî baş were tespîtkirin û bi vê re jî were têgihîştin ku ev ne çarenûs –qeder-e. Bi hilweşandina yên kevn re (paşverû), yên nû werin avakirin. Ji bo avakirina yên nû pir tişt gerek in û ev ji bo me pirsa mirin û jiyanê ye. Ji bo ku bigihîje encama xwe, divê ev yek were dîtin û di hemû herêman de bibiryar, biîrade û biberxwedanî kedkariya vê were kirin.

Di hîmê romanê de, wexta ku me karakter danî, me xwest ku em û hêlên wê yên îlmî, hêlên wê yên hunerî jî bînin ber çavan. Nêzîkbûna me wiha bû. Niha jî em li ser vê yekê munaqeşê dikin û roman pêş dikeve û di jiyanê de têne nivîsandin! Ev pirên ku em timî dipirsin, li gorî romanê ne. Dayîna van pirsan jî ne tesadûf e. Her rojê li ser van tewran mudaxele çê dibin ev jî nîşan dide ku, nûjenbûn ji nû ve çêdibe û ji hêlekê ve jî nîşan dide ku, ev kar çawa bi kûrayî dimeşe.

Divê mirov li hember hin têkilî û tewran reaksiyonê nişan bide, xwesteken kevn û nû biguherîne û li şûna wê jî, xwestekên terza nû derîne holê, bi îrade û toreyên civakî re, bi malbatê re, hesabê xwe bibîne. Îro di vê riyê de têkoşînek heye. Şerê me yê îro, ji bo ku rastiya bandora malbat, eşîr û qebîleyan ji hemû hêlan ve derîne holê ye? Û deranîna rastiya wan li ser jiyanê çawa bandor hiştine ye?

(Ev nirxandin ji pirtûka “Nasıl Yaşamalı?-Cilda 2” hatiye berhevkirin).(Ji bona wergerandinê jî pirtûka Tirkî, Erebî û ya Kurdî hatiye bikaranîn.)

ROMANA ŞOREŞÎ

Zimanê Şoreşê: Wêje

 

Tiştê li vir dixwazim bibêjim, tiştê ez dikim karekî wêjeyî ye, lê belê bê zimanekî wêjeyî ye. Ji bo fêmkirina wêjeya Kurdî, pêwîst e mirov di destpêkê de, avahiya civaka Kurdî fêm bike, lêkolîn bike û têbigihîje. Berî em têkevin cîhana ziman, pêwîstiya me bi fêmkirina rewşa derûnî û civakî ya vî gelî heye. Ku em vê yekê nekin jî, em nikarin wêjeyeke Kurdî biafirînin. Ev yek jî, yekser bi şoreşê ve girêdayî ye, bi kiryara hilweşandin û avakirinê ve girêdayî ye û ev jî xaleke pir girîng û bingehîn e. Pişt re jî ziman di pîleya duyemîn de tê. Wê pir baş bêt ku em bi zimanê Kurdî rewşa derûniya civaka Kurdî binivîsînin, ku ev yek pêk neyê jî, tu dikarî bi kîjan zimanî din bixwazî binivîsînî. Mînak; tu dikarî bi zimanê Rûsî jî derbirîna wê bikî, dema tu derbirîna realîte û civaka xwe bi vî zimanî dikî, ew dibe bûyera wergerandina realîta rewşa Kurd û ev zimanê Rusî jî, tenê dibe amêrê veguhastina zimanî. Lê niha tiştê herî bo me pêwîst, ew şiyarkirina giyana Kurd ji xewa kûr û tevizî ye...

Tenê bi zimanê Kurdî nivîsîn, ne bes e

Ez li vir dixwazim tiştekî dîtir jî lê zêde bikim, tiştekî ku girîngtîr û nirxekî xwe yê mezin heye. Rabûna te bi nivîsandina xebateke wêjeyî û bi zimanê Kurdî jî li ser kesayet û civaka Kurd, mirov nikare wî karî tenê wek karekî wêjeyî bigre dest; ji ber ku kesayeta Kurd di zihniyeta kemalîzmê de heliyayiye, ev yek (kesayet) jî nakeve nav çanda Kurdî. Divê mirov li hemberî vê bûyera xeter hişyar û wirya be. Ji ber wê demê, her karekî wêjeyî ji nivîsarî (metîn) nivîskî û şiklî derbas nake û di hindir xwe de çi naverok û wateyî rast ranake...

Roman bi xwe şoreş e

 

Berî her tiştî divê em ji xwe bipirsin: Gelo roman çi ye? Ka romana Kurdî heye an na? Rewşa ku gelê Kurd dijî, bibe materyalek wêjeyî ji bo romanê an na?

Wekî em dizanin di demên borî de efsane hebûn, em dikarin bibêjin ku ew jî heyanî astekê wek romana bûn. Em dikarin navê roman li ser (Mem û Zîn) bikin. Ger em bixwazin di demên niha de, Mem û Zîn bikin romaneke hemdem û ji her kesî ve bê têgihîn, pêwîst e ku em ji nû ve wê bi nêrîneke nûdem û hemden binivîsînin. Em ti carî nikarin bi siviktî û durûtî nêzî bûyera romanê bibin. Li vir divê em agahdar bin û şiyar bin ku, nekevin dafikên pesindayînê, ne jî dafikên zemkirinê û ne bi rastiya bûyeran re jî şer bikin. Armanca min ji vê axaftinê ew e; divê mirov ne bi şêwaza pesnan, ne jî zema binivîsîne, ev yek jî şaş e. Mînak; dema ku em li ser şoreşê dinivîsînin divê yên piştgiriya şoreşê kirine ji bîr nekin, ne jî yên ku dijminatiya wê kirine… Romana hêmanê (hîm-stûn) xwe hene, vegotina herikandina çend kesayetan di nava pêşgotin, nivîng û paşgotinê de ye. Mînak, ji rastiyê dûr di nivîsandina romanê de, mirov dibe xeyalan û rabûna bi nivîsandina rastiyan wekî xwe (belge, xweser) dikeve xana wêjeya bîranîna… Hevalên me jî, di nivîsandina çîrokan de zîrek in, lê ji bo romanê tiwaneya wan a nivîsandinê tune ye. Ew jî, ji ber ku roman, li tev hemû tiştên borî jî, hinek hêmanên nû dikevin ser. Yanî romanivîs radibe wesf û vegotina tiştên ku pêwîst e bibe dike. Dema ku romanivîs bi wê nikaribe rabe, em dikarin navê (çîrokvan) lê bikin, ne romanivîs. Mînakên vê jî pir in, romanivîsên Rûsan ên navdar wek (Çernîşevskî, Tolstoy, Dostoyevskî) her wiha jî gelek mînakên ji wêjeya Firensî û wêjeyên Îslamî hene, em dikarin (Nehc ElBelaxe)نهج البلاغة  mînakeke zindî li ser vê xalê bidin mirov dikare vê li ser vî xalî bibêje…

Şoreşa wêjeyî

Li gor nêrîna min baştir e em bibêjin: “Wêje û rastiya şoreşê.” Di hundirê vê gotinê de erênî û nerênî derbas dibe. Wekî tu dizanî ev jî tiştekî realîteyê ye. Wêje jî roleke xwe ya nazik û zirav di jiyana şoreşê de heye. Dikarim bibêjim şoreşeke bêwêje, wek mirovekî bêcil e. Wêje, wateya şoreşê dide, aliyên xweşikiyê (çelengî, ciwanî û qeşengî) dide, her wiha jî mirov dikare bibêje: “Şoreşa bêwêje, weke mirovekî çi dermanên xweşikiyê tê de nayên dîtin e.”

Li romanivîsekî rast digerim…

Em nikarin di romanê de, rewşên siyasî û civakî wekî ku di axaftin an jî civîneke siyasî de bigrin dest xwe. Mînak, dema tu dest bi nivîsandina romanekê bikî – em bibêjin roman li ser min- tu dikarî ji temenê zaroktiyê dest pê bikî, an jî bi pêwendiyên ku min çêkiriye, an jî, ji bûyerên têkoşîna min bi hinekan re û an jî pêwendiya min bi wê jinê re. Belkî destpêkek asan û kurt be, lê misoger e ku, wê te biajo deryakî ji bûyer û zûlan(detay). Tiştê herî girîng bi vê mijarê ve girêdayî ye, ew rastiya civaka Kurd e. Tu dikarî vê pirtûkê bi (Mirina Mêrê Kurd) bi nav bikî, an jî (Mirina Jina Kurd), an jî (Mirina Gelê Kurd) bi nav bikî. Di romana (Mem û Zîn) de helbestvan Ehmedê Xanê diyar kiriye ku, çêbûna evîna Kurdî di wê demê de ne gengaz e. Ev yek jî- bi awayekî bêhempa- bi riya destaneke helbestî vebijandiye. Her wiha jî gelek evîn- ên binav û deng -di nava gelên cînar de hene, wekî di wêjeya Erebî de çîroka (Leyla û Mecnun) û di nava şoreşa me de jî Zîlan û çîroka evîna wê ya destanewî heye.

Zîlan bi çalakiya xwe, kîn û nepejirandina xwe ji hemû awayên kevnar ên jina Kurd tê de dijî daberîn. Zîlan mînakek bû li ser riya jiyana jinê ya nû ku, tu bikaribî têkevî hundir van zûlan-girêkan, wê tu şerê me, evîna me ya mezin, çelengtiya me û serkeftinên me bibînî... Li gel min bi xwe jî derfeta nivîsandina 300 rûpel li ser rojên dawiyê-yên tijî zûlanên nazik û germîn- ên jiyana Zîlan binivîsînim peyda ne.

 

Destana vejînê û roman...

Tu dikarî li ser awayê derketina min jî binivîsînî, li ser taybetmendiyên kesayeta min û taybetmendiyên civaka Kurd, li ser pêwendiyên malbatê, li ser sedemên reva Kurdan ber bi çiyan û xwe avêtina wan ji çiyan re û li ser taybetmendiyên derûnî yên mêr û jina Kurd binivîsînî. Ger tu van hemûyan pêk neyinî, wê tu nikaribî romaneke rast- ku rastiyê di gelek aliyên wê re diyar dike- binivîsînî. Her wiha jî, xalên lewaz û neyênî yên ku di civaka me ya Kurd de derdikevin û jiyan dikin, ka derfetên rast ên jiyaneke azad hene an na? Û hun dikarin li ser van û gelek pirsên derûnî û dîrokî binivîsînin. Tu dikarî mînakan ji bûyerên dîrokî jî têxî vê romanê. Di romana (Çi Bikin) ya Çernîşevskî de em vê yekê eşkere dibînin. Tu dikarî sedem û wateya karên Îskender û Îmam Elî diyar bikî û hwd. Ev hemû jî di hundir çarçova girêdana dîrokî bi demên niha re ye. Rastiya şoreşê jî pêwîst e bi vî awayî be, ev jî daxwaz dike ku hemû girêkên heyî bên vekirin. Wek girêkên kesayetê û yên taybet, girêkên jiyana rojane ya- bi yekserî -di bûyera hilweşîn û avakirinê de bandor dike. Bi vî rêbazî derfeta gav avêtina romana Kurdî gaveke din li ser riya pêşketin û bilinbûnê heye. Ku em bixwazin romanekê li ser şoreşa Kurdistan’ê binivîsînin, em nikarin- bixwazin an nexwazin- PKK’ê û kesayeta serokatiyê neynin ziman. Bêguman ev jî di nava jîngariyê de ye ku, di destê nivîskar de heye. Li rex wê jî gerek dike ku nivîskar, di lihevxistin û lêkdana kesayetên romanê û diyarkirina hemû aliyên neyênî yên realîteya li ser tê nivîsandin xwedî azadiyeke tam be. Armanca min a mezin jî ew e ku, ez di nava vê romana dîrokî ya tomerî de, romanekê- rewşa derûnî ya mirovan- ya ku bi projeya te ya romanê ve girêdayî binivîsînim. Yek ji van xalan jî, kesayeta serokatiyê ye.

Ku serokatî neyê naskirin, berhemekî baş dernakeve holê...

We duh bi çavên xwe dît, ku çiqasî gel bi min ve girêdayî ye. Ji bo têgihîştina vê kesayetiyê, pêdiviya te bi çavkanî û materyalan heye. Heta tu dikarî biçî cihê jidaykbûna min, ev jî naskirina te ji vî kesayetî re dewlemend dike. Ji bo ku hîn bêtir tu têbigihîjî, divê aliyên dîtir jî dest bigrî. Çi derûnî û jêdera civakî û çînayetî be, çi jî zanabûn û agahdariya civakî be, hetanî têkiliyên cinsî jî tu dikarî lêkolîn bikî. Ji aliyekî din ve jî, divê vî şerî-yê ev kesayet bi rê ve dibe- binasî û her wiha jî, kî vê kesayetiyê muxalefet dike û kî jî piştevanî dike.

Ji bo nivîsandina vê romanê pêwîstî bi têgihîştina kûr ji avahiya ramana dewleta faşîst a Tirk û dîroka berbertiya Tirkiyê re heye. Ev babetana jî gelekî nazik û girîng in. Li ser kesayeta Kemal Atatirk rawestandin û fêmkirina hemû aliyên dîrokî, kesayetî, siyasî, fêmkirin û naskirina dîroka dewleta Tirk û artêşa Tirk ji xalên gelekî girîng in. Fêmkirina kûr ji serleşker û ramandarên faşîzma Tirkiyê... Pêwîst e ku tu bi van tiştan hemûyan rabî, da tu romaneke wekî ku dixwazî binivîsînî.

Li ser van tiştên derbas bûne hemûyan jî, pêwîst e tiştên me li ser partî û rêxistinê gotine fêm û têbigihîjî. Ji van hemûyan jî girîngtir, divê tu Barzanî di hemû aliyan de- bi kûrahî û muqateyî- fêm bikî, bi taybeti jî di aliyê siyasî û îdeolojî de, ka di çi awayî de pêwîst e em rewşa Kurdistan’ê bibînin?...

Erkê nivîskar û wêjevanan di pêşxistina romana Kurdî de...

Ev yek ne bi şoreşê ve girêdayî ye, lê belê bi wêjevan û ramandarên Kurdan ve girêdayî ye. Derfet hene ku, mirov pir û pir li ser stran, helbest, serhatiyan û hwd. binivîsîne... Li gorî nêrîna min, ku romanivîsekî Kurd ê rast heba û romaneke Kurdî ya rast binivîsanda, bêguman wê xelata Nobelê  bi dest bixista. Bêguman, ev xelata li benda derketina romana Kurdî ye.

Mînak, Yaşar Kemal heya niha ev xelata wernegirtiye... Hun dizanin sedem çi ye?... Ji ber ku Yeşar Kemal hemû rastiya Kurdî venabêje û diyar nake; lê tenê hinek aliyan vedibêje. Ger ew bi Kûrahî û bingehîn li ser rastiya realîta Kurd bisekiniya, wê bi asanî ew xelata wergirta... Gotina wî nivîskarê Rûs ê ku te ji min re qalê kirî tam rast e. Axa me bakîre ye û bi hewceyî gelek ked û dayînê ye, hunermendê Kurd divê ku ji birçîbûna xwe ya ramanî û hizrî xelas bibe. Va ye me pêngava yekê pêk anî û ew axa bakîr me cot kir, li vir jî rola hunermend û rewşenbîrên Kurd tê, ji bo ku bi karê xwe rabin û rola xwe ya dîrokî bilîzin...

 

Ji bo pêşxistina wêjeya Kurdî, pêdivî bi pêşbirkên wêjeyî heye...

 

Belê, divê tiştekî wisa bê kirin, di şoreşa me de, pêvajo niha pêvajoya wêje û hunerê ye. Ew pêşbirkên wêjeyî jî, wê xizmetên herî mezin di vê xalê de bike. Ez bawer im ku nivîskar û rewşenbîrên me yên Kurd, tiwana wan heye ku, bi vî karî rabin û vî erkî pêk bînin.

Bi damezrandina komeke taybetî ku bi vî karî re mijûl bibin, merc û pîvanên vê pêşbirkê û babetên din (navkirina pêşbirkê, diyarkirina dem û jivanê  û hwd.) diyar bike. Ev jî pisportiya we ye, em jî, ji bo dayîna piştevanî û alîkariyê amade ne.

Ev hevdîtina me, dibe hevdîtina şoreşê bi wêjeyê re. Ev nêrîna min a taybet e; çendî ku wêjeya me ya Kurdî neyêniyan jiyan dike jî û ji rastiya şoreşê dûr be jî, ji bo ku hun vê yekê pêk bînin, ji we lêkolînên kûr, gotûbêjên zanyarî yên birêkûpêk û xeyalên afirandêr ji we tên xwestin. Bila ev jî bibe pêngava destpêkê ya li ser vê riyê. Divê hun xwedî wêrekî û evîniyeke mezin bin, bila di kesayeta pêşêwir (fikirdar) û wêjevanên me de, têgihînên evîna mezin çêbibe û bi pirs û mijarên biçûk û vala re mijûl nebin. Divê li ser diyarkirina aliyên erênî û neyênî yên jiyana şoreşa me û realîta Kurdî bixebitin. Divê mirov van pirsên ewqasî nazik û çarenûsî bixemsarî nêzik nebin. Ev jî naveroka karê wêjevan û hunermendan e, ne karê min e.

 

(gotûbêja Serokatiyê ya di 30/11/1997’an de bi Bavê Nazê re)

 MUZÎK Û HÛNER

 Muzîk Giyan e

Muzîk giyan e. Eger kesek hez ji muzîkê neke, ew kes hez ji jiyanê jî nake. Kesê ku ji jiyanê jî hez neke, ti car nikare xwe xwedî jiyanê bibîne. Muzîk giyana mirov e. Her ku çawa mirov bêyî giyan najî, heman demê de jî bêyî muzîk najî. Phytagoras, di vê nêrînê de ye ku zimanê gerdûnê yê ahengdar, bi muzîkê dikare were ragihandin (hisandin), bipergaliya armonîa diparêze. Heyînên giyanî di bingeha her tiştî de dibîne.

Ez pir guhdarî muzîka klasîk dikim. Li Mihemed Arif Cizrawî, Kawis Axa û  yên dîtir… Di muzîka van kesan de  jiyana gel û evîniya welat  bi ronî diyar dibe. Him qehremantiya gel, him jî şerê navberî êlan(eşîr) û him jî rawestandinên li hemberî dewletên dagirker, yanî bi giştî panoramaya civaka Kurdistan diyar dike.

Muzîka Erebî jî gelekî xweş e, mirov hez dike lê guhdarî bike.  Ji bo xweşiyê ez hinek car lê guhdarî dikim. Di muzîka Erebî de giyan heye, welat heye, germahî heye... Ereb bi riya muzîkê li ser piyan mane, lê belê muzîka arabesk, muzîka Erebî xira kiriye.

Di muzîka arabesk de giyan dimre, hêvî namîne, mirovatî namîne.  Arabesk, mirov serxweş, bêagah û bêhiş dike. Eger em mêze bikin dibînin ku, her kesekî ketibe bin bandora muzîka arabesk wekî serxweşan e. Li rex wê jî ew kes, bêhêvî dibe û dimre. Li Kurdistan’ê jî ev cureya muzîkê, bi taybetî jî piştî hatina cuntaya leşkerî ya 12’ê Îlonê sala 1980’an, bi riya Îbrahîm Tatlîses belav bûye. Dewleta Tirkiyê bi zanabûn piştgiriya (yarmetî) vî cureyî muzîkê kiriye. Bêguman muzîkekî ku pê bimrin û serxweş bibin, ji me re dest nade. Ji bo gelê Kurd vejîn, azadî, hişyarî û welat pêwîst e. Ez dibêjim muzîk giyan e, lê belê muzîka arabesk giyana mirovan dikujê.

Erkê Hunermend

Ez xwe wekî hunermendekî dibînim, polîtîka bi hemû şêwazên xwe huner e. Polîtîka bêyî hunerê bi rê ve naçê (nameşe). Me dît ku polîtîkayeke derveyî hunerê kete çi rewşê? Hilweşiya û şikestin anî. Pir caran li Kurdistan’ê polîtîka bêhuner bû. Em girîngiyekê mezin didin hunerê û bi rastî jî weke hunermendekî nêzikî xebatên polîtîkayê dibin. Pêwîst e ku hunermendên me jî, pirsgirêka Kurd, hêvî û daxwazên gelê Kurd li riya muzîk bînin ziman.  Heya niha hunermendên me bêhêz û lewaz mabûn. Teze dest pê dikin.

Min berê jî gotibû: Şoreşa me bi stran û goranî dest pê kir, ew jî bi stranên Aram Tîgran bû. Şoreş jî bi xwe şêwazeke hunerê ye. Pêwîstiya şoreşê bi hunerê heye ku, huner nebe şoreş jî çênabe. Şoreş huner e. xebata min, xebatekî hunerî ye. Huner jî şoreşekî weke senfoniyî ye. Eger hunera senfoniye ber pêş ve biçê ji bona gelê Kurd pêngaveke pir mezin e. Eger ez muzîsiyen bûma, wê min jiyana gelê Kurd bikira senfonî.

Erkekî dîtir ê Hunermendan jî ew e ku, muzîka Kurdî bigihînin asta muzîka cîhanî û bikin muzîkeke hemû mirov têbigihîjin. Ev gaveke mezin e û pêwîst e ku, hunermend bi vî erkî rabin. Eger hinek hunermend bi vê gavê re mijûl bibin, em nikarin bibêjin ku ew ji şoreş û gelê Kurd dûr in. Ji ber ku ew hunermendana gelê Kurd mezin dikin û bilind dikin. Ew kesên ku muzîka Kurdî dikin muzîkekî navnetewî, xwedî erkekî sereke û li pêş in.

Tiştekî dîtir jî heye pêwîst e neyê jibîrkirin. Eger kesek senfoniyeke bihêz binivîsîne, divê rabûna gel jî bixe pêş çavên xwe. Di nivîsîna senfoniye de hebûna gel zor girîng e. Di senfoniya Ewropiyan de jî Ev xala diyar dibe.

Divê hemû cîhan bizanibe gelê Kurd xwedî çi giyanê ye? Bi çi şêweyê dijî? Ev gela bo çi rabûye ser piyan û bo çi xwîna xwe dide? Ev keç û xurtana bo çi xwe dişewitînin. Senfoniya bi xwe ji van pirsan re bersîv e. Senfoniya Ewropiyan jî, giyana gelên Ewropî nîşan dide. Senfonî zor pêwîst e bi avabûn û hişyarbûna netewekê ye.

Di rastiyê de her çawa kêşeya Kurd ketiye girêka kor, muzîk jî bi heman awayî rastî girêkê hatiye; divê ew girêka bê vekirin. Çawa ku şoreş girêkên siyasî, civakî û çandî vedike, wisa jî muzîk ji bo vekirina girêka hunera muzîkê jî dibe çareseriyek. Ev jî rastiyek e ku, muzîk her tim bi doza netewî ve girêdayî ye. Guhdarî marşa Firensa û Rûsya’yê bikin... ji kûrahiya hundirê şoreşê derketine. Muzîk pir girêdayî şoreşê ye û xebateke bi vî awayî ji hunermendên me tê xwestin. Her çendî ku hinek marş di nava gelê Kurd de hatibin afirandin jî, lê belê bes nîn in.

Em dibînin ku, bi tomerî stranên me klasîk in. Li gorî pêvajoya me - ne di şêwe de, ne jî di naverokê de- bihêz nîn in. Hîn jî xwe negihandine muzîka navnetewî. Hinek hunermend, -mînaka Ciwan Haco- dixwazin tiştên nû biafirînin, ew kesane jêhatî rêzgirtinê ne. Mirov nikare bo wan kesan bibêje ku muzîka wan dûrî klasîkan e, an jî  muzîka wan xerab e... Ew cureyê muzîkê jî xwedî cihekî xwe yê taybet e. Bi vî awayî jî muzîka Kurdî berfireh bibe û hîn bêtir tê nasîn.

Senfonî jî wek lênûseke mezin ji bo berfirehkirin û navnetewîbûna muzîka Kurdî ye. Min her got û dibêjim: “Ew şoreşa ku em bi rê ve dibin, bi xwe hunerek e û ji hemû cureyên hunerê zêdetir nêzikê hunera muzîkê ye.” Ji xwe Kurd bi muzîka xwe zindî mane. Di nivîsandina çîrok û romanê de û di wênekişandinê de jî, em pir li paş mane. Lê belê Kurd, bi muzîka xwe bihêz in. Di vê navberê de hunermendên Kurd dikarin roleke xwe ya pir mezin bibînin. Ne tenê muzîka nûjen (modern), muzîka klasîk û ya şoreşgerî jî dikarin bihêz bikin... Dîsa jî pêwîst e em ji bîr nekin ku, pêwîstiya bi wê heye ku em di riya muzîkê de, dengê gelê Kurd bilind bikin û bi hemû mirovan bidin nasandin.

Bêguman, em her tim vê yekê bînin bîra xwe: Ji stranbêjên me, stranên bihêz û mezin têne xwestin. Bi dehan keç û xortên me di riya azadiyê de xwe şewitandin, narincok bi xwe de teqandin... û şehîd bûn. Divê ku hunermend jî, li hember asta van bûyeran, bêberhem û bêbersîv nemînin. Dema ku ez van tiştan dibêjim, ne ku ez dibêjim bila hunermend li ser PKK’ê stranan bibêjin û pesnên me bidin, ji ber ku PKK’ê pêwîstiya xwe bi pesin dayînê nîn e, lê belê hun dibînin çawa dilê gelê me bi van bûyeran dişewite. Mirov dikeve bin barekî neçariyê û erkekî mezin. Heger tu li ser van stranan nebêjî, tu nikarî mezin bibî û nikarî bibî xwedî dil. Ji bo vê yekê jî ez dibêjim: “ Şoreş bi xwe jî, destkeftekî mezin e ji bona afirandina stranan, her wiha jî hunermendên Kurd mezin dike”.

Di nava vê şoreşê de her hevalek me li hember bi sedan leşkerê dijmin berxwedan kiriye, xwe nedaye dest wan û bi qehremaniyê jî şehîd bûne. Hun berxwedaniyeke weke vê li çi cihekî dîtir nabînin. Ev berxwedanî ji bona dîrok, çîrok, roman, bo wênekêşan û stranan îlhameke gelekî mezin û bihêz e. Divê ku hunermend, nivîskar û rewşenbîrên Kurd, vê yekê têxin ber çavên xwe: Heger sibê, yek ji nava CIA’yê rabe û bibêje, “Nirxandinên serokê PKK’ê li ser wêjeyê ev in” ev jî, ji bona nivîskar û rewşenbîran nabe şermek.

 

Hunermend û Kesayetî

Hunermend bi xwe kesayetek e. Pêwendiyek zor bihêz jî di navbera kesayet û hunerê de heye. Tew tu carî herdu ji hev du nayên qutkirin. Kesayetek bihêz hunerek bihêz diafirîne. Her çendî ku kesayet bihêz be, ewqas jî hunerekî bihêz diafirîne. Hinek kes dixwazin huner û kesayetê ji hev du dûr bixînin, ev yek jî gelekî şaş e. Kesayeta Kurd, kesayetek lewaz e, çima? Gelek sedem hene, heya niha tu kesî erkê bihêzkirina kesayeta Kurd nexistiye stûyê xwe. Dijmin jî bi hemû şêweyan bi kesayeta Kurd lîstiye û kiriye kesayetek kole û kesek bêkesayet. Ev jî tiştekî kêm nîn e. Ji ber vê yekê, dibînin ku kesayeta Kurd, ji xwe bêtir guhdarî dijminê xwe dike û ji xwe bêtir hez ji dijminê xwe dike... Bi temamî jî, dibe koleyê dijminê xwe. Bi rastî jî, dema min kesayeta mirovê Kurd şirove kir û nirxand, wê demê min gelek baş zanî ku, mirovê Kurd ji hemû mirovên dîtir ên cîhanê bêtir perîşan bûye. Vê jî ez gelekî êşand im.

Divê di çarçoveya huner de jî ev yek bê nirxandin, ji ber ku mirovê Kurd perîşan bûye, wê demê hunera wî mirovî jî hatiye talankirin. Ji ber ku kesayeta mirovê Kurd, kesayetek lewaz e, wê demê hunera wî mirovî jî hunerek lewaz e. Ji bona vê jî divê mirov bizanibe huner çawa tê bikaranîn. Heger em nizanibin çawa huner bikarbînin, wê demê em nikarin kesayetek hunerî jî biparêzin û ber pêş ve bibin.

Huner û Bazirganî

Girêdana huner bi pere û mehaneyê (meaş) bi armanca dewlemendbûnê, nêzikatiyeke gelekî sivik û seranser e û nêrinekî bênirx û erzan e. Hunermendek xwe bi peran ve girê bide; ev hunermend bi destê xwe dawî li kesayeta xwe tîne û bi vê jî xwe dikuje. Divê hunermend li şûna ku xwe bi peran ve girê bidin, xwe bi gel ve girê bidin. Bi vî awayî jî hunera wî mezin dibe û bi xwe jî dibe hunermendek xwedî kesayet. Em dikarin her hunermendek bi mehaneyê bidin xebitandin, ev jî ne zor û zehmet e, lê em naxwazin bi vî awayî dawî li kesayeta hunermend be û lewaz bibe. Ez her tim dibêjim: “Hunermend ji me çi dixwazin, bila bixwazin. Lê hunermendek ku tenê pere ji me bixwaze ew ne hunermend e. Ji ber ku huner ne tê kirîn, ne jî tê firotin.

Pêşeroj

Rojhilata Navîn, warê hêviyê ye. Di destê Rojhilata Navîn de, tenê hêvî maye. Jiyan tenê weke hêviyeke mezin maye. Lêbelê jiberku xwe ji nû ve nahilberîne, rizîbûnê pêşvedibe… Ev ax û çanda ku demekê, xeyalên xweda û xwedawendan çêdikirin, jiberku veguherîna pêdiviya afirîneriyê nîşan nedaye, êdî rê li ber çoleke zûwa, bêgiyaniya welatekî bêweç ku xeyalan na afirîne, vekiriye. Best (îlham) nade, helbestê na afirîne û evînê pêşvenabe. Lewra ji mêj de bûye fosîl, di destê dogma û utopyan de zûwa bûye, cemidîye û ketiye rewşa welatê bêweç. Şoreşa Ronesansê, yê were wateya ku, ev ax careke din heşîn bibe, bibe besta evînên mezin, rê li ber destanan veke, dengê şadîbûne bi hawîr bikeve û bi xewnên bihiştê yên nû û rast şiyar bibe. Yê were wateya ku, bîrûbaweriya cemidî, giyana zûwa bûyî, wijdanê hişkbîyî yê şewişî, hestên dadmend ên windabûyî, xwe her roj ji nû ve bafirînin.

Pêwîst e em vegerine têgihîna mezin û dewlemend a mirovatiyê ku di yekî de me teva û di me tevan de yekî dibîne. Di humanîzmê de, pêdivî tine ku ji derve bistîne. Dewlemendiya vê axê ya herî mezin, mirovatîparêziya wê ye. Divê ku em vê rakin ji piyan. Pêwîst e careke din, em rêya evînên mezin vekin. Pêdivî ye em bibînin ku, Leylayan û Mecnûnan, Kereman û Asliyan, Ferhadan û Şîrînan, serên xwe ji tirbên xwe rakin û bê mirin, careke din evînên xwe ji dera ku mayî berdewam bikin.

Em ji hemû hunermendan daxwaz dikin ku, dilnazik û bêaram nebin û baweriyeke wan a mezin bi wan hebe. Ez di vê baweriyê de me ku, di pêşerojê de li aliyê hunera me de, dengê mezin wê zêdetir bilind bibin, ne tenê li ser asta Kurdan, ew dengana ji bo hemû cîhanê jî bibin berhem û giyanekî şaristaniya teze. Şoreş jî giyanê wan dengana bi xwe re diafirîne û ber bi pêş ve dibe.

------ RÊBER APO