Rêber Apo
1-
Pirsgirêka Desthilatdarî û
Dewletê
Ez neçar im ku misêwa destnîşan bikim, dîrok
bi qasî ‘niha’ ye, her çi hêmanekî niha jî
dîrok e. Her şaristaniya nû hiltê, karê pêşî
dike ew e, dîrokê û niha pirr zêde ji hev
qut dike. Ev encama pro-pagandayê ye; xwe pê
rewa dike û dixwaze ‘ezel-ebed’ nîşan bide.
Di jiyana rastî ya civakî de jihevqutbûnên
bi vî rengî tinene. Xusûseke din a tê
destnîşankirin ew e, dîrok heta gerdûnî neyê
kirin, avakirina dîrokeke xwecihî yan jî
taybet zêde ti maneyê îfade nake. Ji lewra
pirsgirêka desthilatdarî û dewletê bi rewşa
xwe ya avakirina pêşî, bi rengekî pirr
kêmguherî pirsgirêka roja me ya îro ye jî.
Cudatiya di navberê de jî parên şertên zeman
û mekan lê zêde dikin in. Wexta em vê maneyê
li têgînên cudatî û veguherînê bar bikin, wê
para heqîqetê ya şîroveyên me zêde bibe.
Divê di nava heman fikarên me de piçûkdîtin
an jî girîng nedîtina cudatî, veguherîn û
pêşketinê hebin. Mehrûmmayîna ji dîroka
gerdûnî çiqasî mirov çavkorî û serkorî dike,
mirov pêşketina dîrokî jî weke timî ji
dubarebûnê pêk tê bigire dest, ji cudatî û
veguherînê bêpar bihesibîne jî ewqas tê
maneya sergirtina rastiyê, nixumandina wê.
Gelekî girîng e ku mirov bi van herdu
şêweyên reduksiyonîst nexape.
Tespîta pêşî ya mirov di mijara
desthilatdarî û dewleta roja me ya îro de
bike ew e, di ser civakê û nava civakê de
herdu jî bi awa-yekî awarte bûne xwedî hecm.
Heta bi sedsala 16. hukimranî zêdetir li
derveyî civakê, hem jî bi şêweyekî çav li
ber venebin û xeternak dihat avakirin.
Tevahiya serdeman şaristanî şahidê gelek
şêweyên balkêş ên bi vî rengî ye. Weke
şêweyê fermî yê desthilatdariyê, dewletê
xetên xwe yên sînor bi nazenînî xêz dikirin.
Cudahiya dew-let û civakê çiqasî behata
zelalkirin, ewqasî zêdetir jê li benda
kêrhatîbûnê bûn. Weke diyardeyeke nava
civakê xetên desthilat-dariyê jî zelal bûn û
xweş ji hev dihatin kirin. Li hemberî mêr
sekna jinê, li hemberî kal û pîran sekna
ciwanan, li hemberî serekeşîr sekna endamên
ji rêzê yên eşîrê, li hemberî nûnerê dîn û
mezheban sekna cemaeta mumînan bi adab û
rêzikên gelekî zelal hatibûn diyarkirin. Ji
rabûn û rûniştinê heta bi tona dengê wan
otorîteya desthilatdar û yên mijara
rêveberiyê ne, kitebikite xwedî rêzik û
pîvanan bûn. Bêguman ji ber ku desthilatdarî
û dewlet hê kêmtir in di vî warî de hewl
didin otorîteya xwe ava bikin û ev jî tê
fêhmkirin. Wan amûrên rewakirinê, perwerde û
li gorî vê xizmet pêşkêş dikirin.
Otorîteyên desthilatdarî û dewleta
şaristaniya Ewrûpayê bi awa-yekî bi kok
veguherî. Di vê de cudahî ew bû ku xwe hewce
his kirin, bi lez bikevin tevahiya çaviyên
civakê. Mirov weke sedem dikare behsa du
hêmanên bingehîn bike. Ya pêşî, girseya
dihat mêtin mezin dibû. Eger rêveberî nehata
mezinkirin mêtinkarî wê nemeşiya. Çawa ku
keriyên zêde dibin hewcedariya xwe bi gelek
şivanan hene, desthilatdarî û dewlet jî
hewcedariya xwe bi zêde rêveberiyê çêdibin.
Burokrasiya dewletê ya zêde nepixî û werimî
vê diyardeyê piştrast dike. Divê mirov hêza
paraztinê ya birêveberiyê ya li dijî êrîşên
ji derve jî li vê zêde bike. Ev hêza nehîtî
di tepisandina civakê de jî xwedî par e.
Şeran timî burokrasî derxistine holê. Artêş
bi xwe rêxistina burokratîk a herî mezin e.
Hêmana duyemîn, serwextbûn û berxwedana
civakê ye ku her diçe zêde dibe. Ji ber ku
civaka Ewrûpayê hem bi awayekî hûrûkûr
mêtinkarî nedîtiye, hem jî timî li ber xwe
daye, kiriye ku avakirinên
desthilatdarî-dewletê mezin bin, bi gewde
bin. Têkoşîna bûrjûwaziyê li dijî
arîstokrasiyê, têkoşîna çîna karker li dijî
herduyan, neçar kiriye ku li Ewrûpayê
avakirina desthilatdarî û dewletê hûrûkûr
be. Di dîrokê de bûrjûwa (çîna navîn) belkî
jî cara pêşî weke çîna navîn dibe dewlet, ev
jî di statuya desthilatdarî û dewletê de
guhertineke mezin dike. Kutleyeke ji nava
civakê derketî dibe dewlet, ji lewra bûyera
desthilatdariyê ya zêde dibe neçar hatiye
hiştin ku xwe di nava civakê de bi rêxistin
bike.
Bûrjûwazî çînîbûneke mezin e. Ji lewra ji
derve nikara xwe li ser desthilatdarî û
dewletê hukimran bike. Xwe çiqasî bike
dewlet, eşkere ye ku wê di nava civakê de rê
li şer veke. Diyardeya jêre şerê çînî tê
gotin vê rastiyê eşkere dike. Lîberalîzm
weke îdeolojiya bûrjûwayê, ji bo ji vê
pirsgirêkê re çareseriyê bibîne, bi roj
stêrkan dibîne. Lê di dema bihurî de ya
qewimî bêhtir mezinbûna desthi-latdarî û
dewletê û kansêrbûna burokratîk bû. Di
civakê de desthi-latdarî û dewlet çiqasî
mezin bibin, ev tê wê maneyê di wê civakê de
şerê navxweyî heye. Di civaka Ewrûpayê de
pirsgirêka bingehîn a ji detpêkê ve qewimî
bi vî rengî pêk hatiye. Têkoşîna mezin a ji
bo destûra bingehîn, demokrasî, komar,
sosyalîzm û anarşîzmê bi şêwazê pêkhatina
desthilatdarî û dewletê ve ji nêz ve
têkildar e. Ber bi roja me ya îro ve çareya
herî hêja hatiye dîtin ew e, mafên bingehîn
ên mirovan bi rêzikên destûra bingehîn
misogerkirin, serdestiya huqûqê û
demokrasiyê ye. Ji çareseriyeke mayînde
zêdetir, dewlet û civak neçar têne hiştin li
ser desthilatdariyê li hev bikin, û bi vî
awayî hewl daye pevçûnên mezin ên berê li
dawiyê bêne hiştin. Di vê rewşê de
pirsgirêka desthilatdarî û dewletê neha-tiye
çareserkirin, bi tenê kirine rewşekê ku
karibe dewam bike.
Em dema ji nêz ve li mijarê binêrin em ê
bibînin, bi milliyetgirî, cinsiyetparêzî,
dîndartî û zanistperestiyên cûrbicûr civak
bi deshil-tadarî û dewletê re xistine zikhev,
ango bi paradîgmaya “Herkes hem
desthilatdarî û hem civak e, hem dewlet û
hem civak e” xwes-tine dewleta netewe dewam
bikin. Bi vî awayî di hundir de şerê çînî
hatiye tepisandin, li dijî derve jî
pozîsyona parastinê timî hişyar hatiye
hiştin û bi vî awayî ji bûrjûwayê we ye ku
ji dewleta netewe re çareserî dîtiye. Li
nava dinyayê ev hatiye ceribandin û yek ji
wan rêbazên sereke ye ku ji çareseriyê
zêdetir rêbazeke tepisandinê ye. Dewleta
netewe bi xwe wexta herî zêde dibe
desthilatdarî û dewlet cewherê wê yê faşîzmê
derdikeve holê û ev jî bi awayekî eşkere di
faşîzma Elman de hat dîtin.
Mînaka pêşî ya dewleta netewe, di pêvajoya
berxwedana Hollanda û Ingilîstanê li dijî
Împaratoriya Spanî de xwe nîşan da. Dewleta
netewe tevahiya civakê li dijî hêza derve
seferber dike û bi vî awayî bahaneya
xwerewakirinê diafirîne. Pêşdeçûna ber bi
civaka neteweyî ve pêşî hinekî xwedî hêmanên
erênî bû. Lê hê di dema derketina wê de
wezîfeya wê ya veşartina zordestî û
mêtinkariya çînî eşkere bû. Ji sedî sed
etîketa çîna bûrjûwayê li ser dewleta netewe
heye. Modela dewletê ya wê çînê ye. Paşê
seferên Napolyon ev model li Franseyê bi
hêztir kir û bû sedem li nava Ewrûpayê belav
bibe. Paşvemayîna bûrjûwaziya Elman û
Îtaliyan û zehmetiyên wan ên di warê
yekîtiyê de polîtîkayên hê milliyetgir bi
xwe re anîn. Dagirkeriyên ji derve,
berxwedanên arîstokrasiyê û çîna karker ji
hundir ve bûrjûwazî neçarî ber bi modeleke
dewletê ya zêde şoven û milliyetgir ve bir.
Têkçûn û pêxîrtengiyê, di serî de Elmanya û
Îtalyayê, gelek welat ber bi dualîteya, yan
şoreşa civakî yan jî faşîzmê ve birin. Ya bi
serket modela dewletê ya faşîst bû. Belkî
yên weke Hîtler û Mûsollînî têkçûn; lê
sîstema wan bi ser ket.
Dewleta netewe bi xwe ew e, civakê bi
dewletê re, dewletê bi civakê re wekhev
dikin û wisa terîf dikin, jixwe ev jî terîfa
faşîzmê ye. Bi awayekî xwezayî ne dewlet
dibe civak, ne jî civak dikare bibe dewlet.
Bibe bibe, îddîayên îdeolojiyên totalîter
dikarin wisa bibin. Rengê faşîst ê van
propagandayan tê zanîn. Faşîzm weke şêweyekî
dewletê, her tim ji bo lîberalîzma bûrjûwayê
kevirê çarqozî ye, li serê goşeyê cihê xwe
heye. Şêweyê rêveberiyê yê demên
pêxîrtengiyê ye. Wexta ku pêxîrtengî binyewî
be, şêweyê rêveberiyê jî binyewî ye. Navê
rêveberiyê dewleta netewe ye. Pêxîrgtengiya
serdema fînans-kapîtalê derketiye asta herî
jor. Di roja me ya îro de dewleta
yekdestdariya kapîtalîst a di warê global de
derketiye asta herî jor jî di dema xwe ya
zordar û paşverû de bi giştî faşîst e.
Herçiqasî behsa hilweşîna dewleta netewe tê
kirin jî heke mirov îdîa bike ku ya li şûna
wê tê avakirin demokrasî ye, ev ê safiktî
be. Belkî jî hem globaliya makro, hem
pêkhatinên siyasî yên faşîst ên mîkro yên
xwecihî di rojevê de ne. Bûyerên li
Rojhilata Navîn, Asya Navîn û Qafqasyayê
diqewimin balkêş in. Başûrê Emerîkayê û
Efrîka li ber ceribandinên nû ne. Ewrûpa
dixwaze bi beridînê ji faşîzma dewleta
netewe derkeve. Li Rûsya û Çînê wê çi
biqewime ne diyar e. He-gemonê super
Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê DYE bi her
şêweyê dewletê re di nava danûstendinê de
ye. Eşkere ye ku pirsgirêka desthilatdarî û
dewletê di yek ji demên xwe yên herî giran
de ye. Dualîteya, yan şoreşa demokratîk an
jî faşîzm bi awayekî girîng di rojevê de ye.
Bi tevahî rêxistiniyên herêmî û navendî (yên
NYyê) yên sîstemê kêrhatî nabin. Kapîtala
fînansê di dîrokê de bi awayekî nedîtî di
warê global de derketiye asta herî jor û bi
rola beşê ser-mayê yê herî zêde pêxîrtengiyê
har dike, radibe. Yekdestdariya ser-mayeya
fînansê di warê eskerî û siyasî de tê maneya
şerekî zêde li dijî civakê. Li gelek bereyên
dinyayê rastiya pêk tê bi vî rengî ye. Ji
pêxîrtengiya avahiya sîstema dinyayê wê
kîjan pêkhatinên siyasî û ekonomî derkevin,
mirov vê bi ne kehanetê, belê bi asta
xebatên entelektuel, siyasî û exlaqî dikare
diyar bike.
Di serdema kapîtala fînansê de ku sermayeya
herî feraziye ya modernîteya kapîtalîst e,
civak bi qasî ku di ti dema dîrokê de
ne-bûye bi jihevdeketinê re rûbirû ye.
Çaviyên polîtîk û exlaqî yên ci-vakê hatine
parçeparçekirin. Ya pêk tê, diyardeyeke
civakî ye ku mi-rov dikare wê weke
‘qirkirina civakê’ bi nav bike û ji tevahiya
qir-kirinan girantir e. Serweriya medya
sermayeya feraziye di rewşa sîleheke welê de
ye, ji Şerê Cîhanê yê Duyemîn girantir
qirkirina civakê daye ber xwe. Topên xwe yên
milliyetgirî, dîndarîtî, cinsi-yetparêzî,
zanistperestî û hunermendî (spor, rêzefilm û
hwd.) teva-hiya bîstûçar saetên rojê wer bi
serê civakê de diteqîne di bêvlê re tîne, ma
li hemberî van sîlehên medyayê wê bergirî û
parastina civakê çawa were kirin?
Medya jî bi awayekî mîna duyemîn aqilê
analîtîk li ser civakê fonksiyonel e. Çawa
ku aqilê analîtîk bi serê xwe baş an jî
xirab nîne, medya jî bi serê xwe amûrekî
notr e. Weke her sîlehê, yê wê bi kar bîne
rola wê diyar dike. Hêzên hegemonîk çawa ku
her tim xwediyê sîlehên bi bandor bûn, li
ser sîleha medyayê jî hêza serdest in. Ji
ber ku medyayê mîna duyemîn aqilê analîtîk
bi kar tînin, di warê bêtesîrkirina hêza
berxwedanê ya civakê de jî gelekî bi bandor
in. Bi vê sîlehê civaka ferazî tê avakirin.
Civaka ferazî, şêweyekî din ê qirkirina
civakê ye. Mirov dikare dewleta netewe jî
weke yek ji şêweyên qirkirina civakê
bihesibîne. Bi herdu şêweyan jî civakê ji
civakbûnê derdixin, dikin amûrekî
yekdestdariyê ku çawa ber bidin pêşiyê welê
dimeşe. Bi qasî ku mirov xwezaya civakî
piçûk bibîne bi tehlûke ye, derxistina
civakê ji civakbûnê jî tê maneya tehlûkeyeke
wilo ku sînorê wê diyar nîne û derî li her
cure tehlûkeyê vekirî tê hiştin. Serdema
yekdestdariya feraziye jî mîna sermayeya
fînansê bi civaka ji civakbûnê derketiye
dikare hebûna xwe pêk bîne. Herdu jî di
heman demê de derketine holê û ev jî xweber
nîne, yek bi ya din re têkiliya xwe heye.
Civaka ji civakbûnê hatiye derxistin a
dewleta netewe (civaka xwe dewleta netewe
dihesibîne) û civaka medyayê ji rê
derxistiye, bi temamî civakên têkçûyî ne, û
hewl didin li ser xirbeyên wan tiştên din
ava bikin. Hîç şik û guman têde nîne ku em
di serdema civakeke bi vî rengî de ne.
Civaka em têde ne bi tenê civaka herî bi
pirsgirêk e, di heman de-mê de em di nava
civakeke welê de ne ku ti tiştî nikare bide
ferdê xwe. Civakên em di nava wan de bi tenê
çaviyên xwe yên exlaqî û polîtîk ji dest
nedane, hebûna wan jî di tehlûkeyê de ye. Ne
bi pirsgirêkan, bi tehlûkeya qirkirinê re
rûbirû ne. Eger di roja me ya îro de
pirsgirêk tevî hemû hêza zanistî misêwa
mezin û kansêrwarî dibin, wê demê qirkirina
civakê ne îddîayek e, tehlûkeyeke rastî ye.
Tê îddîakirin ku desthilatdariya dewleta
netewe bergirî û parastina civakê dike, herî
zêde civak bi vê dixape û ev jî dihêle ku
tehlûke gav bi gav pêk bê. Civak bi tenê ne
bi pirsgirêkan re, bi qirkirinê re rû-birû
ye.
2-
Pirsgirêka Civakê ya Exlaq û Polîtîkayê
Haya min jê heye ku dabeşkirina pirsgirêkan
dikare rê li ber tehlûkeyan veke, ji lewra
divê mirov xwe jê dûr bigire. Zanista na-vend
Ewrûpayê aqlê analîtîk bê sînor bi kar anî û
ev rêbaz pêşde bir. Herçiqasî hin
destketiyên vê rêbazê hebin jî di warê
wendakirina yekparetiya heqîqetê de bi
tehlûke ye û nabe mirov vê ji nedîtî ve bê.
Bi şertê ku tehlûkeyên vê rêbazê yên em jê
fikaran dikin timî li ber çavan bên girtin,
tevî ku ez dizanim tehlûke heye ku wê
pirs-girêka civakî weke ‘pirsgirêkan’ dabeş
bike jî, ez ê bikaranîna vê rê-bazê dewam
bikim. Di beşa epîstemolojiyê de jî ez ê
hewl bidim nêzîkatiyên cuda guftûgo bikim.
Me bêsedem di beşa pêşî ya pirsgirêkên
civakî de cih neda dest-hilatdarî û dewletê.
Ji ber ku çavkaniya bingehîn a pirsgirêkan
e. Amûr û têkiliyên desthilatdarî û dewletê
berê pêşî xwe li ser civakê û ji sedsala 16.
ve gelekî xwe di nava civakê de bi cih
kirin. Di vê de fonksiyona wan a bingehîn ew
e, civakê bê hêz bikin, bêparastin bihêlin û
bi vî awayî wê ji mêtinkariya yekdestdariyê
re amade bikin. Gelekî girîng e ku mirov
rola desthilatdarî û dewletê bi vî awa-yî
terîf bike. Mirov desthilatdarî û dewletê bi
tenê weke tevahiya têkilî û amûrên zorê
destnîşan bike têrê nake. Di terîfeke welê
de kêmasiyên ciddî hene. Ez yeqîn dikim ku
rola herî girîng a dest-hilatdarî û dewletê
bêhêz û bêparastin hiştina civakê ye. Ji bo
van rolên xwe bi cih bîne jî, berê xwe dide
amûrên ‘hebûn’a civakê ango exlaq û
polîtîkayê. Timî van çaviyên civakê qels
dike û dihêle ku nikaribin bixebitin û wer
dike ku nikaribin bi rola xwe rabin. Ji ber
ku civak du qadên xwe exlaq û polîtîkayê pêk
neyîne, nikare hebûna xwe dewam bike.
Rola bingehîn a exlaq ew e, civakê bike
xwedî rêzik û pîvanên pê karibe li ser piyan
bimîne, wan bi cih bîne û pê hebûna xwe
dewam bike. Civakeke rêzikên xwe yên hebûnê
û hêza bi cihanîna wan ji dest dabe, ew tê
wê maneyê ku ew civak veguheriye civaka
heywa-nan û çawa bixwazin dikarin bi kar
bînin û bikin mêtingeh. Rola polîtîkayê jî
ew e, rêzik û pîvanên ji civakê bi xwe re
hewce dikin te-darik bike û tevî vê, timî rê
û rêbazên peydakirina hewcedariyên bingehîn
ên maddî û zêhnî guftûgo bike û civakê bi
biryar bike. Polî-tîka civakî bi van sedemên
bingehîn misêwa hêza guftûgo û biryarê pêşde
dibe, pêşiyê li mejiyê civakê vedike û wê
zindî dihêle; dike ku civak xwe bi xwe rêve
bibe, karên xwe bi xwe bike, pirsgirêkên xwe
bi xwe çareser bike û bi vî awayî qada herî
bingehîn a hebûna xwe pêk tîne. Civaka bê
polîtîka weke mirîşka serê wê hatibe jêkirin
e, hê can nedaye, virde wirde diperpite.
Rêya herî bi tesîr a bêkêrkirin û
bêhêzkirina civakekê ew e, mirov wê ji
POLÎTÎKA’yê mehrûm bike (Ji siyasetê bêpar
bihêle, bi gotina Îslamî bêşerîet bihêle).
Lewma polîtîka ji bo hebûna civakê bi xwe,
ji bo pêdiviyên wê yên bingehîn ên maddî û
manewî, organê mecbûrî yê guftûgokirin û
biryarê ye. Ti rê bi qasî mehrûmhiştina
civakê ji polîtîkayê bi tehlûke nîne û divê
mirov xwe jê dûr bigire.
Ji ber vê sedemê, amûrên desthilatdarî û
dewletê, û têkiliyên wan, di tevahiya dîrokê
de, di dereceya pêşî de li şûna exlaqê
civakê saziya bi navê ‘huqûqê’, li şûna
polîtîkayê jî saziya bi navê îdareya
‘dewletê’ bi cih kirine. Di her demê de
wezîfeya bingehîn a desthilatdarî û dewletan
ew bû, civakê ji du hêzên wê mehrûm bikin
ango wê ji hêzên wê yên exlaq û polîtîkayê
dikin û li şûna van herdu hêzên bingehîn ên
bi rola stratejiya hebûnê radibin îdareya
hukim-ranî û huqûqê datînin. Ev herdu wezîfe
nebin, daneheva sermayeyê û yekdestdariyên
mêtinkariyê jî nabin. Tevahiya rûpelên
dîroka şaristaniya pênc hezar salî bi
şikandina hêza exlaqî û polîtîk a civakê û
li şûna wan bi cihkirina îdare û huqûqa
yekdestdariyan tijî ye. Dîroka şaristaniyê
bi sedemên xwe yên rastî û li ber çavan wisa
ye, û rast nivîsandina wê bi tenê bi van
sedeman dikare maneyê îfade bike. Di cewherê
tevahiya pevçûnên civakî yên dîrokê de ev
rastî veşartî ye. Civak ê bi exlaq û
polîtîka xwe bijî, yan jî wê li gorî îdare û
huqûqa yekdestdariyên mêtinkar ên har weke
keriyan bijî? Dema ez dibêjim çavkaniya
sereke ya pirsgirêkan îdare û huqûqa
desthi-latdarî û dewletê ya dûrî aqilan bi
awayekî ‘kansêrolojîk mezin dibe’ ye, ez
dixwazim vê rastiyê îfade bikim.
Xusûseke din heye ku em rave bikin feyda xwe
heye. Wexta ku cara pêşî hiyerarşî hat
damezrandin û kengî ji bo civakê di warê
‘tecrûbe’ û ‘pisportiyê’ de girîng bû, em çi
navî lê bikin ferq nake, çi dewlet çi jî
otorîte, jê li benda feydeyê ne. Eger civakê
dewlet û otorîte (desthilatdarî) bi tevahî
neyênî nekiribe, sedema vê ev herdu
bendewariyên sûdgirtinê ne. Ango ji dewlet û
otorîteyê li benda tecrûbe û pisportiyê ye,
û bawer dike ku bi vî awayî wê karûbarên wî
hêsantir bibin. Ji ber van herdu sedemên
girîng civakê xwe li hebûna dewletê
ragirtiye. Tecrûbe li cem her kesî peyda
nabe. Pisportî jî karê her kesî nîne. Lê
otorîte û dewletê, tevahiya dîrokê ev herdu
bendewariyên mafdar îstîsmar kirin, û bûn
cihê bêkêrên herî bê tecrûbe û kesên ji
pisportiyê mehrûm. Bi vî awayî di qada
otorîte û dewletê de li şûna huqûqê
dekûdolabê, li şûna tecrûbeyê awaretiyê cih
girt. Felaket û rizîna mezin ji nêz ve
têkiliya xwe bi vê berepaşkirina mezin a
rastiyan û jirêderxistinê re heye.
Bûrjûwaziya ku di dîrokê de nexasim bi
awayekî kanserolojîk pêşketina çîna navîn
îfade dike, li şûna navîna civakê li ser
‘navika wê’ rûnişt û berjewendiyên xwe yên
herî egoîst weke ‘huqûqê’, rêveberiya xwe ya
herî bêesil jî weke ‘îdareya destûra
bingehîn’ pêşkêş kir. Ji bo vê jî
desthilatdarî û dewlet weke ‘amûrên’
sînorne-nas pêşkêş kirin û ew weke qadên
qaşo ‘pisportiyê’ dabeş kirin û bi vî awayî
zêdekirina wan tam veguherî felaketekê.
Lewma mirov di-kare bibêje, civaka xwest ji
baranê bireve li zîpikê qelibiye.
Lîbe-ralîzm şêweyekî fikirînê yê bûrjûwaziyê
ye. Mîna ava bin kayê di-meşe. Ji lewra
guftûgoyên wê yên bê sînor li ser ‘cumhûriyet’,
‘de-mokrasî’, ‘destûra bingehîn’,
‘piçûkkirina îdareyê’, ‘bi sînorkirina
desthilatdarî û dewletê’ bi qasî ku ser
rastiyan digirin, mirov dikare wan weke
îfadeyên bi maneyên berevajî barkirî jî
binirxîne. Çîna navîn a bûrjûwa bi qasî
serdema antîk jî jêhatî nîne ku destûra
bingehîn, cumhûriyet û demokrasiyê pêşde
bibe, îdareyê piçûk bike, desthilatdarî û
dewletê bisînor bike. Ji ber ku yê ev
têgînên biesil bêkêrkirine avahiya maddî ya
çîna navîn e, şêwazê wê yê hebûnê ye. Civakê
xanedanek, qralekî serdemên pêşî bi zor û
zehmetî radikir, îcar wê xanedantî û amûrên
bûrjûwayê yên sînornenas çawa rake, hilgire?
Ez bi zanîn têgînên ‘malbata bûrjûwa û
xanedan’ bi kar tînim. Ji ber ku ji heman
çavkaniyê tên. Bûrjûwaziyê tevahiya hune-rê
rêzikan û rêveberiyê ji hêzên beriya xwe ji
hêzên arîstokrasiyên esilzade yên mezin û
qralan devşîrme kirine. Bi xwe jê nayê
biafirîne. Ji vê xwezaya wê ya çînî,
têkiliyên desthilatdarî û dewletê bandoreke
kansêrolojîk di nava civakê de dikin.
Xwezaya çîna navîn bi faşîzmê barkirî ye.
Ji lewra yek ji pirsgirêka sereke ew e,
çaviyên siyasî (polîtîk) û exlaqî yên civakê
kotrimî dikin û dihêlin ku nikaribin
bixebitin. Bêguman qad, komik û çaviyên
exlaqî û polîtîk ên civakê bi tevahî nikarin
bêne tinekirin. Heta ku civak hebe, wê exlaq
û polîtîka jî hebin. Lê ji ber ku
desthilatdarî û dewlet ji qadeke pisportî û
tec-rûbeyê derdikevin, têne derxistin,
jêhatîbûna xwe ya afirîner û kêr-hatî nikare
bi cih bîne. Di roja me ya îro de têkilî û
amûrên desthi-latdarî û dewletê (medya,
yekîtiyên operasyonel ên îstîxbarat û
taybetîkirinê, doktirînên îdeolojîk û hwd.)
mîna avê heta bi çaviyên herî hûr ên civakê
çizirîne, gelekî eşkere ye; kirine ku civak
bêhnçikandî bibe, xwe nas neke, nikaribe ti
rêzik û pîvaneke xwe ya exlaqî bi cih bîne,
nikare ji bo pêdiviyên xwe yên herî bingehîn
guftûgo bike û nikare ji bo xwe biryarê bide
(siyaseta demokratîk bike). Dîsa di roja me
ya îro de ‘şîrketên global’ gelekî têne
guftû-gokirin. Ev şîrketên ku hêzên rastî
yên hukimraniyê ne, ango yekdestdariyên
‘ezel-ebed’ di vê demê de bi awayekî di
dîrokê de nehatibe dîtin sermayeya herî
mezin danehev û ev jî ji nêz ve têki-liya
xwe bi vê rewşa civak ketiyê, heye. Heta ku
civak bi vî awayî nehatiba xistin û
jihevbelavkirin, bi ewqas rêyên feraziye
ango bi rêyên destê xwe nede ti amûrekî
hilberînê, bi pereyan bi destxistina pereyan
wê pêk nehatiba. Yekdestdariyan di tevahiya
dîrokê he-mûyî de yên bi destxistine û di
roja me ya îro de bi ev çend hecmekî mezin
ji hewayê bi destxistine, eger civak ji
hebûna wê nekiribana, pişta wê neşikandibana
û mejiyê wê pûç nekiribana, ev bi destxistin
wê pêk nehatiba. Ji ber ku “Li hewayê pere
tineye!” Ez divê neçar dubare bikim ku bi
tenê têkilî û amûrên desthilatdarî û dewletê
yên bê sînor hatine zêdekirin civakê naxin
vê rewşê; herî kêm bi qasî van bi bandor
çavkaniya din a hegemoniyayê medya heye. Bi
rêya wê civak ji aliyê îdeolojîk ve tê
fetihkirin. Heta ku civak bi milliyet-girî,
dîndarîtî, cinsiyetparêzî, zanistperestî û
hunerperestiyê (huner, nexasim
îndustrîkirina sporê) ji rê neyê derxistin û
sergêjkirin, bi tenê bi têkilî û amûrên
desthilatdarî û dewletê evqasî nayê xistin;
her weha şîrketên ferazî yên global (kapîtala
fînansî, mebest jê pere-sermaye ye) û
yekdestdariyên dîrokî bi awayekî qira civakê
bînin, nikarin civakê ji civakbûnê derxin û
li mêtinkariya sînornenas vekin.
BEŞA-II-
