Bi rastî jî divê em li ser girîngiya dîrokî
ya 9’ê Cotmehê bisekinin. Ev yek hem ji bo
trajediya ku me jiyan kiriye, hem jî ji bo
pêşeroja me bê qezenckirin neçariyek e.
Komploya 9’ê Cotmehê bûyerek ji rêzê nîne,
divê baş bê fêmkirin. Ji bo komployê vala
derbixim, min ne şerê ku komplovan li ser me
ferz dikirin, lê min tercîha aştiyê kir. Bi
tevê hemû astengiyan û zextan jî, ji ber
rêzgirtin û kesera min a mezin, min dev ji
vê armancê bernadaye.
Di dawiya sedsala 20’an de, li hemberî vîna
azad a gelê Kurd li çar hawirdorê cîhanê
komplo û plan, piştî pêvajoyeke dirêj gav bi
gav derbasî pratîkê bûn. Dema mirov fîlmê
pişt ve bizivirîne û temaşe bike, wê bê
fêmkirin ku ev plan çavkaniya xwe ji
Londrayê girtiye, guncav hatiye dîtin û di
qada navneteweyî de xwestine derbasî kiryarê
bikin. Plansaziya navendî Londra ye. Pir
dişibe 1925’an. Îngilistan û DYA,
Yewnanistan weke taşeron bi kar anîn. Rolên
wan ên di komployê de aşkere ye. Lîstikek
dîrokî hate lîstin. Gelek aliyên wê nehatine
ronîkirin. Îngilistan her tim li gorî
berjewendiyên xwe plan û polîtîkayan li ser
Rojhilata Navîn çêdike. Di girtina min de
rola Îngilistanê aktîf e, yên ez dame
revandin Îngilîz in. Tiliya Îngilîzan ji
Şamê hatina min a Atînayê dest pê dike. Lê
Yewnanan alîkarî nekiriba Îngilîz bi ser
nediketin. DYA, ne aştiya PKK’ê, şerê wê
dixwaze. DYA, naxwaze karta PKK’ê ji destê
xwe derxe. Bi PKK’ê Tirkiye, Sûriye, Îranê
tehdît dike. Dibêje ez ê piştgiriya PKK’ê
bikim. Lê piştgiriya DYA’yê ji bo PKK’ê jî
tune ye.
Her çiqas ji hêla Tirkiyê ve naveroka vê
planê pir kêm bê zanîn jî, lê ji hêla Ewropa
û Emerîqayê ve bi zelalî hatiye fêmkirin. Ji
bo tunekirin û lawazkirina têkoşîna Kurd a
li Bakurê Kurdistanê, bi Başûr re hevkariyek
hate kirin. Esasê komployê ev e. Bi vê
komployê dihat armanckirin ku PKK ango di
rastiya xwe de Tevgera Azadiyê bê
tasfiyekirin û gelek dewletan di vê komployê
de cih girt.
Dema derketina sala 1998’an bê nirxandin,
divê mirov ji dil dahûrîne ka zemînê
Rojhilata Navîn derbirîna çi wateyê dike.
Min di vê zemînê de bi qasî 20 salan
pratîkek bihûrand. Pêşketinên dîrokî
derketin holê. Pêkanîna van pirsgirêkên ku
bi min re têkildarin, bi çi sinêr û ruhî
çêbûne û ji her aliyê ve çawa min li ber xwe
daye, divê teqez bê fêmkirin.
Di sala 1998 an de CIA’yê paketek pêşkêşî
Sûriyê kir. Sûriyê jî li hemberî min
polîtîkaya nesekine û biçe meşand. Plan berê
hatibû amadekirin. Em dikarin destpêka vê
planê bigehînin komploya 1996’an. Di 6’ê
Gulana 1996’an de armanceke tasfiyekirinê
hebû. Di rastiya xwe de ev ‘digihêje salên
90’î, serkêşiya vê jî Îngilistan dikişîne,
di nav de hevkarên Kurd jî cîh digrin. Lê ev
yek bi awayekî rêkûpêk di sala 1996’an de
dest pê kiriye. Dîsa piştre xeleka wê ya
Yewnan hate çêkirin. Îstixbaratvanekî
Yewnanî ji min re got “Clinton û Simitis di
96’an de derbarê te de biryara tasfiyekirinê
girtine”. Wê demê min zêde îhtimal nedida vê
yekê, lê piştî komployê min ev yek baştir
fêm kir. Pêvajoya min a tasfiyê bi
plansaziya 97’an temam bû. Heke wê demê min
fêm bikira min dê tedbîrên cuda bigirtana.
Niha ez baştir dibînim ku hemû Ewropa ketiye
bin kontrolê û Îtalya hatiye bêbandorkirin.
Di 9’ê Cotmehê de piştî polîtîkayên
çewsandinê yên li hemberî pêvajoyê, sedema
neçûyîna çiya û tercîhkirina Ewropayê,
pêşvebirina riyên diyalogê bû. Meşa 9’ê
Cotmehê, meşa lêgerîna çareseriya aştî û
demokrasiyê bû. Daxwaza serkeftinê dianî
ziman. Ez bi mafdariya vê yekê bawer bûm.
Çima arastebûna min ne ber bi çiya, lê ber
bi Ewropayê û qada siyasî de bû? Ez hê jî vê
yekê tercîh dikim. Ji bo ku zêdetir nebim
sedema êş kişandinê, min çiyayên ku çil sal
in di xewnên xwe didît, tercîh nekir.
Min rûmeta gelê xwe û ya Rojhilata Navîn
neda binpêkirin.
Her çiqas derfetên aştî û demokrasiyê kêm
bûn jî, min ji ya ku didît û bawer dikir,
tercîh kir. Divê dostên min baş bizanibin.
Gel û Tirkiye, pêwîst e baş fêm bikin. Çima
Ewropa û Rûsyayê ez neyînî pêşwazî kirim?
Çima Emerîka kete nava komployê? Rûsya li
dîroka xwe ya nêzîk berevajî ket; ji bo
qrediyên ÎMF’ê ji Emerîkayê bigire,
helwesteke aborî stend. Ewropa li hemberî
min rast tevnegeriya. Çavkaniyeke girîng a
komployê Ewropa ye. Di wê pêvajoyê de
Îngilistan di serî de li hemû Ewropayê
“persona non grata” (kesê nayê xwestin)
hatim îlankirin. Ji Almanya û Fransayê li
ser hev biryarên dadgehan dihatin. Ji ber
sedemên siyasî her kesî qebûl dikirin, lê
min qebûl nedikirin. Di şûna ku li gorî
siyaseta xwe ya hiquqî û demokratîk
tevbigere, li gorî berjewendiyên aborî
tevgeriya. Îtalya jî baş tevnegeriya. Lê ez
helwesta Îtalyayê ji ber bi rûmetî
tevgeriyan, girîng dibînim. Ji ber Ewropa li
gorî rûmeta min tevnegeriya ez veqetiyam.
Min rûmeta gelê xwe û ya Rojhilata Navîn
neda binpêkirin. Xwestin min di destê xwe de
bêrûmet û bêkesayet bihêlin. Yê min dikir
şerê rûmetê bû. Ji ber rûmet ji her tiştî
girîngtir e.
Di Komploya Navneteweyî de rola Yewnanistanê
cihê sereke digire. Divê li ser kesayeta
Baduvas bê sekinandin. Di komployê de
berpirsyariya wî heye. Şexsiyeteke divê bê
ronîkirin. Ji Şamê çûna min a Atînayê de
rola wî pir e. Mirovê esas Simitis e. Hemû
nîşaneyên vê komploya Yewnanê nîşan dide ku
plan gelekî kûr e. Têkiliyên wî yên bi derve
re jî hene. Simitis kesekî tarî ye. Mîsyona
wî ya navneteweyî jî weke serokê kontrayê
dinirxînim. Pangalos jî bi kar aniye.
Stavrakis kûkla ye. Kostulas, hevkarê
Simitis e. Yewnanistan û DYA lîstikek wiha
dikin: “Bi bikaranîna APO re em ê pirsgirêka
Ege û Kibrisê ya bi Tirkiyeyê re çareser
bikin.” Dixwestin min weke amûreke polîtîk
bi kar bînin. DYA’yê jî gotiye “Bimire jî,
sax be jî baş e.” Xeta Pangalos ya dişopand
ji destpêkê ve ji aliyê dewleta kûr a Yewnan
bi awayekî zanebûn hatibû plankirin.
Di komployê de rola Israîlê jî girîng e. Min
20 salan li Sûriyeyê qehra Ereban kişand.
Israîlê got “ma tu çawa li qada Ereban
dimînî”, ji lewra tola xwe ji min girtin. Di
vê komployê de îxaneta Yewnanan heye,
lîstika Îngilîzan heye, lê yên esas dînamo
dixebitand Israîl bû. Bi awayekî komplowarî
di radestkirina min a Tirkiyê de rolê Israîl
û DYA’yê pir e, şopandineke bê eman kirin.
Eşkere bû ku ew serboriya di ser Atîna,
Moskova, Roma û cardin di ser Atînayê re li
Naîrobiya Kenyayê bidawî bû, hiştiye ku ez
bi helwesta ji nû ve afirandinekî ve rû bi
rû bimînim. Li vir parastina xwe, mebesta
xwe ya pak û hewldanên xwe yên mezin kirinê,
weke takekesî zêde wateyekê naderbirîne.
Encama derketiye holê ew e ku komploya 9 ê
Cotmehê tenê ne înfazek e, di heman demê de
kişandina çarmixê ye. Weke ku min di serî de
jî diyar kir, hema di cî de tewan avêtina
ser rêveberiya Tirkiyê û bi vî awayî ew rola
ku ji hêla sîstema cîhanê ve ji Tirkiyê re
hatibû dayîn bi kûrahî û di nav hemû
wergiriya dîrokî de nenirxandin, mîna ku
hêzên komploger ên yekser û neyekser
dihizirin, wê wateya xwe veşartina wan jî
hilgire.
Ji ber vê yekê min hewl da ku di parêznameya
xwe ya ji bo Dadgeha Mafên Mirovan a
Ewropayê de zelal bikim ka roja me ya îroyîn
sîstemeke cîhanî ya çawa ye. Parêznameya min
bi xwe armanc raber dikir ku, wê hebûna Kurd
ku hema hema di hundirê şaristaniya civaka
hiyerarşîk de, di rewşeke helandinê de ye,
di nav dîrokê de û bi hemû aliyên xwe ve
derbixe holê. Bi wê zanebûna ku daxistina
pirsgirêkê nîvê çareseriyê ye, min ev
hewldan li dar xist. Ev hewldan, weke ku di
nimûneya dagiriya dawî ya İraqê de hate
dîtin, tenê bi teşeyekî şahane erêkirina
pêşbîniyên min ve nema, her wiha him
derfetên dibetî yên çareseriyê zêde kir û
him jî anî rewşa eşkeretiyê. Azîneya sîstemê
ya kişandina çarmixê û bi rengê Prometheûs
li latê mîxkirin, nedişibiya wê encama
klasîk ango ya di serdemên mîtolojîk de. Li
dijî “êrîşkariya global” a sîstema cîhanê ya
kapîtalîst, derfet dihatin rewşa peydabûnê,
da ku lêgerîna “demokrasiya global” a gelan
bê xurtkirin û riyên çareseriya pirsgirêka
Kurd jî vebin.
Bi taybetî pêvojaya min a li girtîgeha yek
kesî ya Îmraliyê, li dijî wê rizandina
hînbûyî ya di dirêjahiya dîrokê de, dida
peyitandin ku çareseriyeke zanistî him
felsefîk, him pratîk tenê ne ji bo
kesayetiya min û gelê Kurd, dikare ji bo
tevahî mirovatiyê derçûnê peyda bike. Lewra
hemû raboriya xwe tewanbarkirin weke ku ne
rast e, di xwe de parastina puxteyekê zindî
û mafdar aliyê dîtir ê rastînê bû. Her wiha
hindek babetên girîng ku di wesfa
temamkirina parêzname û daxiyaniyên min de
ne, vekirina wan xwedî girîngiyeke mezin e.
Xwestin min jî wekî kozekî bikar bînin.
Komploya li ser min ne gel, ne PKK, ne jî
dewletê fêmnekiriye. Lê belê YDA’yê baş
têgihiştiye, plana wî xweş bi cih tê. Wê tu
tiştî nede Kurdan. Ji ber nijadperestên hov
mîna emîrberê wî dixebitin, dikarin
dewletokekê sazbikin. Kurdên nijadperest
dikarin heta demekê bi YDA’yê re bimeşin, lê
belê di Rojhilata Navîn de bi YDA’yê re
bûyin, wê rê ji çi re veke? Ermenî 50 salî
bi Îngîlîz û Fransiyan re, Îyonî jî 100 salî
bi Îngîlîziyan re meşiyan, lê belê ji vê
xakê hatin tunekirin. Li Nînovayê Asûrî û
Suryanî hebûn, ew jî li dû hev ji holê hatin
rakirin. Wê Kurd bibin xwediyê dewletokê, lê
belê mirov çiqas dikare bi vê bawer bike?
Gelo ma wê bibe weke Îsraîleke duyemîn? Gelo
ma wê Kurdan bajo nav şerekî, ev jî ne diyar
e. Bi destê Tirkan kuştina Kurdan di zemanê
Îngîlîzan de destpêkir, lê niha Kurd jî
hinekî hêzdar bûne. Min ev tişt fêmkirin.
Gelo dewlet çiqas ji van peyamên min fêm
dike? Fêmbike jî êdî dereng maye.
Ev rewşenbîrên Tirk çima komployê
nanivîsinin? Ne ji bo min, bila ji bo gelê
xwe binivîsînin. Min di serî de jî got, ne
ji ber ku ez ji dardakirin û mirinê ditirsim,
divê em vê komployê çareser bikin. Li vê
derê dardakirina min, kuştina min û
rizandina min rizandina Tirkiyê ye jî.
Rewşenbîrên wê jî, çepgirên wê jî,
îslamparêzên wê jî tênagehêjin. Ew ne ji
îslamdariyê, ne ji welatparêziyê ne jî ji
biratiyê fêmdikin. Pêvajo ji bo tevahî hêzan
teşe û zayineke nû ferz dike. Ji dewletê
heta aboriyê, ji siyasetê heta hiqûqê, ji
rêwişt heta hunerê tevahî qadên jiyanê tên
hejandin, qeyran û aloziyan dijîn û pê re li
çareseriyan digerin. Pêvajoya min a Îmraliyê
tê wateya lezkirina vê rastiyê.
Di sedema radestkirina min a Tirkiyê de,
armanca bingehîn derxistina şerê Tirk û
Kurdan bû.
Hê jî pêjavoya 9’ê Cotmehê baş nehatiye
fêmkirin. Ez vê yekê bi xetên stûr diyar
dikim. Ya herî girîng pirsgirêka aştiyê ye
ku hatiye pêşiya wî xitimandin.
Demokratîkbûyîn li Tirkiyê bi sînor pêş ve
diçe. Têkoşîneke demokratîk wê pêş bikeve.
Teqez ên ku alîgiriya têkçûyîna PKK’ê dikin
hene. Dibêjin bi PKK’ê re aştî nabe û Kurdan
li derve dihêlin. Di sedema radestkirina min
a Tirkiyê de, armanca bingehîn derxistina
şerê Tirk û Kurdan bû. Di wê pêvajoyê de min
jî dikaribû bi xerabî tevbigeriyama. Lê min
nekir. Di van rojan de, min di şert û mercên
herî zor de jiyan kir, li piya mam û bi
pêkanîna projeyên aştiyê, plana şerê Tirk û
Kurdan vala derxist û hê jî vala derdixim.
Li aliyekî komployê ez, li aliyê din
Tirkiye heye. Min û Tirkiye bi hev re girtin
nava komployê. Di serî de komplo dixwest ez
bimirim. Pevçûna Kurd-Tirk dixwestin kûr
bikin. Helwesta xwa ya balafirê min berê jî
gotibû. Du rê li pêşiya min bû. An ez ê hîç
nepeyivima, biba weke grevê. An jî komplo û
pêvajo bihata ronîkirin. Min tercîha duyemîn
kir. Ligel hîç min nedixwest ez bijîm, ji bo
berjewendiyên gel û welatê me ez jiyam.
Berpirsyariya min li hemberî dîrokê hebû.
Divê min komplo vegotiba. Komplo derveyî
îradeya Tirkiyeyê bû û ne li gorî
berjewendiyên Tirkiyê jî bû. Min komplo bi
tenê serê xwe ronî kir. Weke peywira
mirovahiyê, min ev yek ji bo mirovahiyê kir.
Wê dîrok vê lîstikê di rojên pêş de zelal
bike. Qaşo Yewnanî li hemberî Emerîka jest
kirin û ez dame Tirkiyê û pê re jî ji bo
pirsgirêka Qibrisê û Ermeniyan tavîz xwestin.
Kes nikare min wekî jest bikarbîne. Kes
nikare li ser min jestan bike.
Komploya 9’ê Cotmehê ku bi pêvajoya 15’ê
Sibatê encambû; li ser gelê me ji Sûmeran
heta roja îroyîn parçayek ji hewldanên
kolînîkirina gelan e ku di bingeha xwe de
komploya herî berfireh a bi piştgiriya
dostên dirûv û hêzên noker hatiye
lidarxistin. Ev plan û daxwaz, ji gehîştina
encamê dûr e. Ev komplo di sedsala 20’an de,
hemû xayîn û nokerên emperyalîst di asta
herî bilind de gihandiye hev. Veguheztina
aştiyê ya Anatolya û Mezopotamyayê, wekî
peywir li pêşiya gelê me û hemû hêzên
berpirsiyar e.
RÊBER APO
