|
Dema em dibejin mehabad di carek de berxwedaniya
gelê kurd ya rojhelatê kurdistanê ya li hembêrî
rêjîma îranê ku pir hîşk li dijî kurdan û hemu
kêm netewên din tê bîra mirovan
.
Di
dema sirhildana simko şikakî de bajarê mahabadê
mîna bajarên din malovanî ji şêrvanên kurd
dike’di wê demê di berxwedaniyêk mezin li
hemberî komara îranê tê nîşan dayîn.piştrê
di sala 1946’an di van deme de hemu gelên cîhanê
bûne xwedî dewlet û her yek gihiştiyê azadiyê.di
vê demê kurdan jî daxwaza serxwêbunê kirin ’ji
sist bûna îranê kurdan keys girtin û komara
mahabadê di sala 1946ê ava kirin.
Piştrê
dîsa lîstika navnetêwî yên her tim li ser gelê
kurd hatinê birevebirin’rê nedan ku têmenê vê
destkeftiya kurdan dirêj bibe.di
heman salê dı komar hat hilweşandin û pêşengê
kurd serokê komarê|``QAZÎ
MUHEMED``li meydana çarçira hat darda kirin.
Erdnîgarî
Mahabad an jî sablax bajarêkî binav û deng ya rojhêlatê kurdistaneyê’li
başûrê golê urmiyê ye cîh digre û 113.476
kes le dijîn
(2005)mahabad
navendekî mezin a pîşesaziya çandiniyeyê.
Ew li
ser rêdûran bi du bajarên din en mezin en bakurê
xwe ,Tebrîz300km,urmiye
150 km
giredayiyê.
Li mahabadê
zanîngehêk heye ku nave wî îslamîk azad
universiti yê ’navê sablax ji aliyê dewletê ve
hat guhartin û buyê mahabad.
Paytexta di dilan de
Mahabad navenda ramana dewleteka kurd a
serbixweyê ’di sala 1946 an de mahabad bû
paytexta komara kurdistan a mahabadê,,piştî
şerê cîhanê a duyemîn artêşa rus mabu û nidihişt
îran bikevê kurdistan û azerbaycanê û di wî demê
de kurd serxwebuniya xwe dan zanîn,ıê
piştê 11 mehan bil îstika birîtaniyaya mezin
artêşa rus ji îranê derket ûrê ji lekerên îrane
re vebû’kurdên mahabadê gotin fars xwişk û
birayên mene,em
bi van şer nakin
``fermandarên
îranê jî soz dabûn ku şer çenebe
,leşkerên
kurdan rê danê farsan’lê dema ku ew hatin
,serê
sêrokên kurdan lexistin û komara kurdistanê ji
holê rakirin.
Dîrok
Di
salhezara yekan(B.Z)
mahabad di dema hesin de hêzrk mezin li vî
heremê bûn ’tekeliyên van bi asuriyan û bi gelên
din li heremê hebûyê.Berî
serokê kurdên mukrî sultan budaq mahabad an jîbi
navê din sablax paytexta herêmên xwe bûyê ew
gundekî biçûk li deşta diryazê bû.
Di
dema sefewiyan de herêma mukriyan navenda
berxwedana li dijî şah ebabasê”1.di
salên 1609 û 1610 dema şer êdimdim de pişta
emîrxan lepzerîn girtin emîrxan lepzerîn
fermandarê biradostan bû dema ew li dijî ebbas
binketin şah komkujiyêk mezin li ser gelê bajar
li dar xistin.
Pir kurd hatin
kuştin heta dawiya sedsala 19 an kurd li bajarê
desthilatî dimişandin’di şerê cîhanê yekem de
mahabad cihê cenga osmanî û rûs bû’di sala 1935
de milekî bajarê ruxandin û bajarê modern û nû
ıi ser pelişên bajara kevn hat ava kirin.
Komara kurdistan a mahabadê
Di nav
sedsala 20 an de piştî hukumeta başûrê kurdistan
ku şex mehmûd berzencî li silemaniyê îlan
kir’komara kurdistan a mahabadê
,di
warê dewlet bûyinê de ji mbo kurdan bû
tecrûbeyek duyem,lê
belê hin welat ji bo berjewendiyên xwe
,komara
mahabadê feda kirin.
Di 22
çilya 1946 an de bi alî kariya yeketiya soviyetê
li meydana çarçirayê mahabaddê
,komara
mahabadê ji aliye Qazî muhamed ve hat îlan kirin
’13 wezîrên ku di komara mahabadê de cih
digirtin
,piştî
demekî destura bingehîn a komarê zelal kirin.
Komara
mahabadê
,her
çiqas heta demek kin berdewam kir jî di wê
demedê bû navenda siyaset û ronahiyê û ala
netewî ya kurdistanê hilda û gel jî artêşa welat
saz kirin
,her
weha rêxistinên aburî civakî edebî hunerî û
rexistinên leşkerî jî saz kirin rojname û kovar
derketin sîstema birevebêr ya komarê jî hatê saz
kirin hewl hate dayîn ku sîstema perwerde û
ziman were pêşxistin û di 14 adarê de yeketiya
jinên kurdistanê hatê saz kirin.
Arkeolojî
Derdora mahabadê bi dewsên dîrokî
,yên
di dîrokê de dur digihijin tiji yê’hinek ji van
ta dema îslamê û xiristiyaniyê diçin’li nêzîkê
gundê enderqaşê di nav zinaran de gorşanêka ji
dema sasaniyan heye.ew
b’ navê
Feqrigahê tên as kirin.
Av û hewa
Derdora mahabadê ji kaniyan tijene’ av û rubar
di nav bajarê re diherikê û dibe sedema şînatî û
av û hewayekî nerm’dibejin kaniyên mahabadê
dermanên pir nexweşiyanin.
Çand û wêje
Mahabad navendeka kurdan a çandî û wêjeyî ye’
gelek helbestvan û nivîskar ji wir derketinê:
Hejar (seyîd
mihemed emînî şexo al Îslam mukrî)(920-1986)û
Ebdurihman zabihî
(1920-1980)ferhenga
yekemîn a kurdî-farsî
nivîskara kurd hejar nivîsandiyê û navê
helbestvanê neteweyî kurd li hemin hat kirin.
BRUSK
MAHABAD
|
