HEVPEYMANA CIVAKÎ
 

BEŞA:I

Hevpeymana Civakî ya Jinê, Peymana Jiyana Civakî ya Demokratîk, Ekolojîk û Azadîxwaziya Cinsî Ye

Em jin yekem afirînerên pêkhatina civaka azad, wekhev û dadmendin. Em di wê ferqê de ne ku hêza  xirabûna sîstema civakî ya ku me afirandiye û xistine rengê têkiliyên serdestiyê zîhniyeta serdest a mêr e. Beriya her tiştî me bi têkîliyên serdestiyê rêxistinkirina civakê tu car qebûl nekir û em ê nekin jî. Wek hemû jinên cîhanê, di nav civakbûna heyî de bi hev re û bi endamên civakê yên din re jina ku ewlehiya sîstema têkiliyên azadîxwaz, adil û wekhev em bawer dikin ku wê xwe bi peymana civakî pêk bîne û ava bike.

Sedsala 21. wek sedsala azadiyê tê pênasekirin. Her hêz li derdora gotinên azadiya jinê dixwazin li gorî xwe teşe bidin civakê. Lê hemû sîstemên ku hatin avakirin jinê wek yekemîn avaker û afirînera civakîbûnê destgirtinê dûr in. Di ser heqîqeta ku xera bûye, exlaq û polîtîkaya ku hatiye kûd kirin (kötürüm) hewl didin ku jin û civakê şîrove bikin. Sedema vî ya bingehîn tamandina kevneşopiya desthilatdar û dewletê ya ji civakê re ye. Ji bo vê jin hatiye xistin, her ku jin hatiye xistin civak hatiye xistin. Ji ber ku heqîqeta jinê, cih nade tu hêza desthilatparêz û dewletparêz. Lewra dîrok, civak, jin û hemû nirx ji aliyê sîstema modernîteya kapîtalîst ve tên înkarkirin û bi têkiliyên bi serdestî tên nirxandin.

Cewhera civaka ku bi seretayiya jinê tê rêxistinkirin exlaqî û polîtîk e. Civak, di çarçoveya qanûn û rêgezên ku jinê ava kiriye de nirxên xwe yên cewherî diyar dike. Hêza pêkanîna rojane jî ji polîtîkayê digire. Di sîstema têkiliyên civakî yên jinê de nêzikahiya bi serdestî pêş neketiye. Hemû endamên civakê li gor pêwîstiyên xwe di nav piştgiriyê de û kolektîf in. Jin bi cîhana xwe ya madî û manewî wate daye hemû têkiliyên civakî û watedartir kiriye. Civak û takekes ji sîstema têkiliyên jinê îlham (best) girtine û bi xwezayê re wek parçeyek ji xwe têkilî danîne.

Her ku sîstema têkiliyên bi serdestî ji aliyê mêr ve hatiye bi pêşxistin, xwestine civakê bi kevneşopiya desthilatdar û dewletparêz bimeşînin. Li hember vê kevneşopiyê, civak her tim li ber xwe dane. Berxwedana civakî bi awayê derketinên baweriyên yekem, tevgerên dijberî sîstemê, femînînst, anaşîst û tevgerên etnîk û çandî bi pêş ketiye. Lê ev tevgerên ku derketine holê nikaribûne xeteke berxwedanê ya bi hêz ava bikin. Sedema vê ya bingehîn qutbûneke mayînde ji zîhniyeta dewletparêz û desthilatparêz a sîstema modernîteya kapîtalîst pêk neanîne. Lewra îro jî tu hêza dijberî sîstemê heta ku kevneşopiya desthilatparêz û dewletparêz derbas neke nikare sîstema jiyaneke demokratîk, azadîxwaz, wekhev û adil pêk bîne û ava bike.

Sedsala 21'emîn a ku em tê de ne,  bi her awayî hatiye sazkirin, pergala mêrê qurnaz û hêzdar ê modernîteya kapîtalîst dide der. Di roja me de dema em asta ku modernîteya kapîtalîst gihîştiyê digirin dest, wê demê em bi koletiyeke giran re rû bi rû dimînin. Di sîstema kapîtalîst de ji aliyekî ve sermaye û desthilatdarî her tim mezin dibe, ji aliyê din ve jî civakê xistine nav lepê koletî, birçîtî û xizaniyeke tirsnak. Sîstema modernîteya kapîtalîst civakê dadixîne asta ji azadiyê bêpar û girse, xwe bi berdewamî dike ku bi vî awayî hebûna xwe diparêze. Zîhniyeta sîstemê ji zêdetir sermaye û amûrên desthilatdariyê pêk tê. Kevneşopiya desthilatdariyê ya ku zor û destdanîna yekem di ser jinê re pêk aniye, her tim sermayeya xwe mezin kiriye û di roja me de, ji ser vê sermayeyê re di civakê de saziyên mayînde ava kiriye. Hemû saziyên ku damezirandiye di civakê de her roja ku diçe pirsgirêkên azadiyê zêde kirine û her tim rê li ber civakeke bi pirsgirêk vekirine.

Desthilatdarî û dewlet aktorên sereke yên pirsgirêkên civakî ne

Piştî ku pêvajoya avakirina xwezayî ya civakê hatiye derbaskirin û pêvajoya tehekumkar dest pê kiriye desthilatî xwe wek yekdestiya dewletê rêxistin kiriye û ev rewş di nav herikîna dîrokî de merhaleyan girtiye û heta hemû şaneyên civakê hatiye nizilandin. Bi nijadperestî, olperestî û zanistperestî yên ku çavkaniya xwe ji cinsparêziyê digirin dewlet û civak di nav hev de hatiye bihortin. Civak wek dewlet hatiye veguherandin. Di encama vê nêzikahiya de netew dewleta ku heta roja me hebûna xwe parastiye, di wê angaştê de ye ku netew bi dewletê re, dewlet jî bi civakê re weke hev bûye.

Sedema ku desthilatdarî û dewlet di nav civakîbûnê de ji xwe re cih dibînin, kûdkirina exlaq û polîtîkayê ye. Exlaqa ku wîcdana civakê ye bê erk hatiye hiştin. Kevneşopiya desthilat û dewletparêz  şûna exlaqê ‘hiqûq’, şûna polîtîkayê jî, îradeya civakê bi cih kiriye û ji xwe re çavkaniya jiyanê ava kiriye.

Qanûn, bi destpêka yekem kevneşopa bi dewletê re, bi binyadî, bi nêrîna mêrê serdest hatine çêkirin. Sîstema ku jê re hiqûq tê gotin jî di ser tevahiya van qanûnan de hatiye avakirin. Hiqûq ne bi armanca ku civak û civakîbûnê li hember desthilatdariyê biparêze, li ser bingeya parastina desthilatdarî û hêzê hatiye danîn. Ji têkiliyên navbera kesan bigire heta têkiliyên navbera saziyan her tişt tenê di bin venêrîn û çavdêriya dewletê de hatiye hiştin. Li hember desthilatdariyê wekheviya her kesî, di zimanê hiqûqê de wek gotineke esasîn hatiye diyarkirin. Lê li hember hiqûqê, ger di nav mulk û hêzan de wekhevî hebe wê demê wekheviyek heye. Ji ber ku ya tê parastin kar û sermayeya dewletê ye. Destûrên bingehîn, peyman û danezanên ku bi zîhniyeta sîstema modernîteya kapîtalîst hatine çêkirin nikarin ji pirsgirêkên civakî re bibin çareserî. Tenê bi lêgerînên wekheviyê yên hiqûqî eşkere ye ku êrîşên arasteyî jin û civakê tên kirin wê neyên astengkirin. Qanûnên ku bi mijara jin û malbatê hatine amadekirin, li şûna ku cinsparêziya civakî derbas bikin, nerm dikin û kûr dikin.

Di bingeha jinê wek kole, netew, çîn û cinsa yekem pênasekirinê de, înkar û xespa nirxên civakî yên exlaqî û polîtîk ên ku jinê ava kiriye heye. Di encama vê înkar û xespê de pirsgirêkên ku civakê kûd dikin derketine holê. Çareserkirina van pirsgirêkan bi derbaskirina zîhniyeta înkar û xespê û heqîqeta jinê derxistina holê re wê bê pêkanîn. Afirîner û hêza pêşeng a civaka exlaqî û polîtîk jin e. Ji ber vê yekê jin, bi vê peymanê têkiliyên xwe yên civakî ji nû ve sererast dike û tevlî jiyanê dibe. Li ser vê bingehê tercîha jiyana demokratîk û azad pêk tîne.

Şaneyên civakê yên exlaqî û siyasî (polîtîk) bi kûdkirin anîna rewşeke ku nikare kar bike, ev ji dibe pirgirêka herî bingehîn. Bêguman avaniyên exlaqî û polîtîk bi temamî nayên tunekirin. Her ku civak hebe wê exlaq û polîtîka jî hebe. Lê bi nizilandina desthilat û dewletê nav şaneyên civakê re exlaq û polîtîka qabîliyetên xwe yên afirîner û erkî nikarin bi cih bînin.

Pirsgirêkên zîhniyetê yên civakê bi xerabûna exlaqê derketine holê

Exlaq kevneşopiya kolektîf a fikrî û wijdana civakê ye. Erka polîtîkayê jî ji exlaqê xwedî dibe û karên xwe yên rojane dide meşandin. Polîtîka hêza xwe ya pêkanînê ji exlaqê digire. Ger civak, ji bo nîqaşkirin û biryargirtina karên xwe yên kolektîf hêza xwe ya fikrî winda bike wê kolektîvîzm jî ji holê rabe. Sîstema modernîst a kapîtalîst, bi jiholêrakirina tevahî kolektîvîzma civakê, hemû pêvajoyên rêveberî, nîqaş û biryargirtinê bi dewletê re girê daye û xerabûna civakê hîn zêdetir kiriye. Ji ber vê yekê civakê ji hemû mekanîzmayên wê yê parastinê bêpar hiştiye. Ji Zîguratên ku navendên rêvebiriya civakê yên Sumeran bûn, navendên avakirina zîhniyetê yên nû ku bi modernîteya kapîtalîst rê girtine zanîngeh, akademî, lîse, dibistanên navîn û heta kreş û baxçeyê zarokan hatine afirandin. Li gel viya mizgeft, dêr û kenîşteyên (sînagog) di dema ku pêşî derketine de hêza nîqaş, biryargirtin û pêkanînê yên civakê bûne jî wek navendên ku tê de zîhniyetên desthilatparêz hatine tamandin û hatine veguhertin. Di biryargehên netew dewletên ku hatina avakirin de hemû şop û bermahiyên cewhera civakî, dagirkirina şaneyên zîhnî, exlaqî û polîtîk, bişaftin û mêtingehkirin hatiye pêkanîn.

Qada aborî ya ku qada jiyanî ya bingehîn a jinê ye, bi modernîteya kapîtalîst re tam dagirkeriyekê jiyan dike. Di civakîbûna jinê de aborî; karên têkildarî xwedîbûn û hilberandinê ne. Lê bi modernîteya kapîtalîst re jin bi temamî ji qada aboriyê berederî hatiye kirin (li derve hatiye hiştin). Civaka ku di nav lepê aborî, kar û sermayeyê de ye bi bêkarî, birçîtî û xizaniyê re, bi desthilatdariyê re hatiye berbendîkirin. Her sîstem li gorî berjewendiyên aborî têkiliyê destgirtine. Ji aliyekî ve bêkarî, birçîbûn û xizanî li ser civakê hatiye ferzkirin, ji aliyê din ve beşên ku ji peran pere qezenc dikin hatine afirandin. Riya jêneger a xelaskirina civakê ji sînorên bîrçîbûn, xizanî û bêkariyê, li gor hişmendî û hestiyariya jinê bi nêzikatiyên ekolojîk û aborî rêxistinkirina aboriyê ye.

Piştî ku wek amûra kar û sermayeya modernîteya kapîtalîst hatiye veguherandin, endtustriya ku berhema aqlê analîtîk e jî ketiye bindestiya sermayeyê. Endustrî jî wek hemû nirxên civakî dahênana, îcada jinê ye, ji aliyê yekdestiya desthilatdarî û dewletê ve hatiye dizîn û radestî sermayeya yekdestî hatiye kirin. Ya ku dibe sedema xerabûn û pirsirêkên jinê ne endustrî ye, wê ji xizmeta civakê derxistin û radestî sermayeya yekdestî kirin e. Endustriyalîzm, bi modernîteya kapîtalîst re, wek yekdestiyek li ser civakê serdestiya xwe berdewam dike. Di bin navê pêşketina sanayiyê de çandiniya ku li ser çandî, zîhnî, ziman, avaniya etnîkî û li ser gelek bûyeran bandor dike, hatiye derbkirin û ji bo civakê qada xebatê ya herî pîroz bi tunebûnê re rû bi rû hatiye hiştin. Li hember sanayîbûna ku di serê argumanên sermayeyê yên sîstema modernîteya kapîtalîst de tên, ji civakê re “Tevgera vegera ji bajar ber bi axê û çandiniyê ve” avakirin, ji bo me jin û hêzên din ên civakê ji nebe nabeyan e. Bi vê nêzikahiya ku axa em li ser jiyan dikin bi rengên xwe bixemile yan em ê hebûna xwe biberdewam bikin an jî em ê di nav sîstema modernîteya kapîtalîst de bi tunebûnê re rûbirû bimînin. (didome)