XWESERIYA DEMOKRATÎK
 

Amadekar: Berjîn Tekoşer-Seyfî Kaya

Xweseriya Demokratîk, ji destpêka şaristaniyê heta niha, weke formulê hevrejiyanê yê çandên cihê di şaristaniya mirovahiyê de cîh girtiye. Piştî li ser rûyê erdê çandên cihêreng pêkhatin heta niha têgeha otonomiyê û xweseriyê damezirî û heta roja me jî berdewam dike. Eve formatê jiyîna çandên cihê li gel hev e. Formatê rêzdariya li hember hev e. Şêwazê jîna hevpar e. Di hemû pêvajoyên dîrokê de di navbera gelan de xweserî heye. Di sîstema Osmaniyan de jî xweserî heye. Dî wê demê de Kurdistan herêmeke xweser e. Heya ev forma jîna gelan ewqas şeweyekî xwezayî ye ku bêyî navê wê hebe, ew bi xwe tê jiyîn. Hewce nehatiye dîtin ku nav jêre bê destnîşankirin.

Xweseriya Demokratîk çiye?

Xweseriya Demokratîk, rêbaza jîna bi hevre ya gelan a di nava heman welatî de ye. Çandên ji hev cûda bi vê sîstemê dikarın di nava hevde, an jî bi hevre jiyana xwe bi domînin. Eger bi rastî dewleta Tirk ji asîmîlekirina Kurdan destberda be, wê demê pêwîste vê modelê qebûl bike. Eger qebûl nake, ji ber ku hîna dest ji hewldanên Tirkkirina Kurdan bernedaye. Ji bo jiyana bi gelê Tirkre, ji bo komara demokratîk, netewa demokratîk, welatê demokratîk formula Kurdistana xweser û demokratîk formula tenê ya çareseriya myindeye. Em vê dibêjin. Ev ne parçekirine. Eve avakirina yekîtî û hevrejiyana bi dilxwaziye. Pênasekirina vê weke parçekirinê, dubendî û derewkirine. Li tevaya cîhanê jî, deverên ev formul lê heye yekîtiya bi dilxwzî lê bihêz bûye. Eger gelê Kurd û Tirk jî bi hevre bijî, û eger dewletê dest ji hewldanên Tirkkirina Kurdan berdabe wê demê formul û nişaneya vê qebûlkirina xweseriya demokratîke. Wekî din rê tineye. Lewra em vê formulê weke rêya çareseriyê dibînin. Her wiha ev modêl ne tenê rêbaza çareserkirina pirsgirêka Kurde. Di heman demê de formula demokratîzekirina komara Tirkiyêye jî. Ji ber ku desthilateke ku Kurdistana xweser qebûl bike, mecbûre ku Tirkiyê jî demokratîk bike. Ji ber vê, Xweseriya Demokratîk, rêya demokratîzebûna dewleta Tirk e jî.

Xweseriya Demokratîk, di çarçoveya demokratîzekirina komara Tirkiyê de naskirin û qebûlkirina mafên netewî û demokratîk ên gelê Kurd e. Ya rast, welatekî demokrasiya rast di nava xwe de bi cîh bike, ji xwe ev maf dê bi awayekî otomatîk bêne dayîn. Gel û komên etnîkî yên di nava wî welatî de dê karibin van mafan bi awayeki xwezayî bi kar bînin. Ev formul ji bo Kurdan tê wê wateyê ku pirsgirêkên xwe yên azadiyê, yên çandî, demokratîk, siyasî, civakî, aborî, tendurustî, parastin û hwd. bi awayekî azad karibin nîqaş bikin, ji bo çareseriya van pirsgirêkan rêbazan peyda bikin û bi vê armancê meclîsên xwe, rêveberiyên xwe yên herêmî ava bikin û bi rêya van dezgehan karibin pirsgirêkên xwe yên girîng ragehînin desthilata dewletê ya navendî. Qebulkirina sîstema xweseriya demokratîk ji bo kurdan wisa mirov dikare pênase bike. Di vê derê de xweserî, naskirin û qebûlkirina cawaziya çand û neteweyên cihêye. Eger li deverekê cawaziyên gelan bên qebûlkirin, wê demê mirov bixwaze-nexwaze dê xweseriya wan netewe û gelên cawaz jî hebe. Ziman, nasname, çand û hwd, ev neteweyên cihê, dê di her warê jiyanê de cawaziyên xwe derxin pêş, jiyana xwe li gor wana rek bixin û dê li gor rengên xwe bijîn. Rengek tenê dê nebe. Rengên cihê dê di nava rengekê de neyên helandin. Xweseriya Demokratîk a Rêberê Gelê Kurd pênase dike eve. Yani di nava demokrasiyê de qebûlkirina cawaziyan, qebûlkirina Kurdan, azadiya zimanê dayîkê, azadiya xwerêxistinkirinê, azadiya siyasetkirinê, pejirandina nasnameya neteweya Kurd ji bo kurdan dibe xweseriya demokratîk. Ev xweserî çawa derdikeve holê û kî vê nas dike? Eger Tirkiye demokratîze bibe û li hember demokrasiyê xembar û hişyar tev bigere, dê ev demokrasî bi xwerêxistinkirina Kurdan derkeve holê. Ev tê wê maanê ku Tirkiye di nava sînorên welat de hebûna Kurdan, herwiha mafê wan ê ziman, çand, nasname, xwerêxistinkirin, siyaset û parastinê qebûl dike. Ev rastî jî li gel dewleta Tirkiye têkiliyên Kurdan ên jêre Xweseriya Demokratîk tê gotin dertîne holê. Kurdistan, navê welatê Kurdan e. Kurd li ser vê xakê dijîn. Beriya ku Tirk werin Anatolyayê jî Kurd li ser xaka kurdistanê ya îro dijîn. Hîn beriya Selçûqî berê xwe bidin Anatolyayê, Sultanê Selçûqiyan Sancar li Îranê ji vê xakê re di got Kurdistan. Di nava dewleta Selçuqiyan a Îranê de Kurdistan weke mirgeheke –satrapeke- xweser di hat bi rêvebirin. Ji ber van sedeman, kesek nikare navê vê xaka Kurd li ser dijîn weke kurdistanê qebûl neke. Ji bo ku navê vê xakê bibe Kurdistan, ne şert e ku îlle li ser vê xakê dewletek an jî netew-dewletek bê avakirin. Ev xaka vî gelî ya bi hezaran salan li ser jiyana xwe domandiye. Ji bo mirov jêre bêje Kurdistan, ne şerte ku mirov li derdora wê çît û bendan ava bike. Eve nêzîkatiyekî gelek şaş û xelete. Têgeha ku dibêje tenê azadiya neteweyan bi dewletê pêktê, têgeha çîna serdest a burjuvaye. Ev çîn an jî tebeqeya serdest ji aliyê kapîtalizmê ve hatiye afirandin û ji bo berjewendiyên xwe yên elît, pêwîstiya wê çînê bi dewlet-neteweyan heye. Vê tegehê mohra xwe li sedsalên 19. û 20. daye. Lê jibo gelan rêbaza azadiyê, rêbaza demokrasiyê ne dewlete. Şaşî û xeletiya vê têgehê ne tenê bi teoriyê, di pratîkê de jî hatiya ispatkirin. Rêber Apo, dîroka dewletan bi çavekî rast analîz kiriye û ispat kiriye ku dewlet-netew ji azadiyê pêtir bindestî û hejariyê ji bo gelan tîne. Gelek mînakên vê yên berçav di van 200 salên dawiyê de hatine dîtin. Lewra gelê kurd ne bi dewletê, dê karibe bi rêya xweseriya demokratîk azadiya xwe saz bike. Pirsgirêka Azadiyê ne tenê ya Kurdan e. Ev mijar ji bo Tirkan, Ereban, Elmanan û hwd jî, pirsgirêka serekeye. Lewra xweseriya demokratîk, çawa ne parçekirina neteweya Tirk e, her wiha ne dabeşkirina xaka Tirkiyê ye jî.  

Li gel xweseriya Demokratîk, Konfederalîzma Demokratîk ji mijareke cûda û cawaz e. Ev xwerêxistinkirina civakêye. Ji jêr heta jor, ber bi hemû aliyan ve, bi awayê herî berfireh xwerêxistinkirina civakêye. Sazkirina sazî û dezgehên ji bo civakê pêwist e. Avakirina sistemê li ser sazbendiya demokratîk a civakêye. Ji komunên gundan û taxan bigre heta meclîsên taxan û bajaran, pêşxistina rêxistinan li her deverê û di her astê de dê di dawiyê de weke nûnertiya Vîn a-îradeya- gel temsîla xwe di Kongreyeke gel de binesaz bike. Eve sîstema rêxistina civakêye. Hemû beşên cihê yên civakê li gor pêdiviyên xwe rêxistinên xwe ava dikin û bi hevre di nava têkilyek konfederal de, bi awayekî demorkratîk iradeya xwe ya hevpar di nava kongreya gel de di gehînin hev an jî xwe di nava vê sîstemê de bi awayên herî azad û demokratîk ifade dikin. Em dikarin ji vê sistemê re bêjin Konfederalîzma Demokratîk. Li hemberî sîstema civakê ya ji layê kapîtalîzmê ve hatî ferzkirin, sistema Konfederal bedêle, ango sîstema jiyana civakê ya alternatîf e. Di vê sîstemê de îradeya gel û civakê ya demokratîk li serê her tiştî tê. Lê di warê aborî, civakî, çandî, leşkerî, siyasî û hwd de avakirina jiyana alternatîf a li hember Kapîtalîzmêye.

Li gel vê, xweseriya demokratîk, şêwazê têkiliyên komên etnîkî û neteweyên cihê yên di nava sînorê welatekê de yên bi dewleta serdest a wî welatîre ye. Bi navekî din, huqûqê gelên cihê yê bi dewletan re îfade dike. Weke mînak, navê huqûqa têkiliyên di navbera kurdan û dewleta Tirk de mirov dikare weke Xweseriya Demokratîk binav bike. Qebûlkirina mafên kurdan di nava Tirkiyeya li hember demokrasiyê hişyar û rêzdar de, rakirina astengên li pêşiya mafan, dibe şêwazê pêkhatina Xweseriya Demokratîk. Bi vî rengî Konfederalîzma Demokratîk, dibe rêxistina navxweyî ya gelê kurd. Lê Xweseriya Demokratîk, dibe nav an jî şêwazê huqûqî yê têkiliyên gelê kurd bi dewleta Tirk re. Lewra pêwîste her dû mijar neyên tekilêkirin. Xweseriya Demokratîk, ne Konfederalîzma Demokratîk e.

Xweseriya Demokratîk, di nava sînorên dewleta demokratîk a Tirkiyê de, qebûlkirina mafên neteweyî û demokratîk ên gelê Kurd e. Eve weke pejirandina mafên mitlaq ên gelan jî mirov dikare pênase bike. Li Tirkiyê ev dibe qebûlkirina mafên nasname, çand, perwerde, ziman, raman, rêxistinkirin, parastin, xwe bi iradekirin û ji bo temsîlkirina vê îradê sazkirina sazî û dezgehên weke parlementoyên herêmî. Her wiha divê ev maf û pêdiviyên jiyanî yên gelê kurd di nava yasa û makezagonê de bêne bicîhkirin û misogerkirin.

Xweseriya Demokratîk, Meclîs û desthilata dewleta Tirkiyê weke tine hesab nake. Lê ji ber vê meclîs û hukûmetê dest ji înkara Kurdan û mafên wan berdaye, êdî dê nebe asteng li pêşiya rêxistinkirina saziyên Demokratîk ên li kurdistanê. Hingê Tirkiye dê di reformên dorfireh re bi awayekî mecbûrî derbas bibe û gelê Kurd jî bi nasnameya wî ya neteweyî û mafên wî yên demokratîk qebul bike.

Sînorên Xweseriya Demokratîk ên bi cetwelan hatine diyarkirin dê nebin. Lê bi awayekî xwezayî, ji ber nasnameya gelê Kurd, mafê avakirina meclîsan û hemû mafên gelê Kurd ên demokratîk qebûl dike, Kurdistana xweser û demokratîk derdikeve holê. Eve ne bi diyarkirina sînorên cografîk e. Ne qutkirina beşek ji xaka dewletêye. Ne parvekirina erkên dewletêye. Avakirina qadên jiyanê yên ji bo xweseriya neteweya kurde. Ku ji netewa Tirk cawaz e. Ji ber ku mafên azad dê herî zêde di nava demokrasiyê de bêne jiyîn, gelê kurd ji bi xaka xwe, nasnameya wê ya Kurdistanî dixwaze bijî, ji ber wê dê xweseriya demokratîk jî bibe rastiya Kurdistana xweser û demokratîk. Wehaya herî zêde dê azadî lê şîn û gur bibe jî dê rastiya Kurdistana xweser û demokratîk be.