Qanûnîbûn û rewatî 
 

Cemîl Bayik 

Qanûnîbûn û rewatî du mijarên cuda ne. Her ku car caran li gorî cihê tên bikaranîn ev têgîn cihê hev digirin jî û di wateyên nêzî hev de têne bikaranîn jî ya rast ew e ku du têgînên ji hev cuda ne. Qanûnîbûn li gorî pîvanên heyî, qanûn û pozîsyona heyî şêwaz distîne. Di rewatiyê de raya giştî û wjidanê wê derdikeve pêş. Ji ber vê yekê jî gelek caran di navbera qanûnên heyî, wijdana raya giştî te cudakarî û nelihevkirinek tê jiyîn. Di rewşên wisa de qanûnên heyî û hiqûq tê guftûgokirin û sererastkirinên li gorî ku bi raya giştî û wijdanê wê re ne nakok be tê pêkanîn an tê guhertin.

Guftûgoyên di roja me de li Tirkiyeyê pêk tên/tên jiyîn bi rengekî diyarker pêwistiya ji bo vê yekê didin nîşandan. Ji ber ku li Tirkiyeyê pêwistiyên civakê û qanûnên di meriyetê de bi her awayî di nava nakokiyê de ne. Ne mumkûn e ku bi 'pînekirina makeqanûnê' ku wekî rêbaza pansumanê tê binavkirin ev pirsgirêk were çareserkirin.

Tevî vê rastiyê jî li hemberî daxwazên civakê û pêwîstiyên heyî tim astengiya makeqanûnê tê derxistin. Her daxwaza tê rojevê bi hinceta 'li dijî makeqanûnê ye' tê redkirin û bi cezayan tê pêşwazîkirin. Ji ber vê yekê jî li Tirkiyeyê makeqanûna heyî li gel raya giştî û wijdanê wê wekî astengî tê dîtin û rewabûna wê bûye mijara gotinê.

Li Tirkiyeyê ev rastiya têkildarî destûra bingehîn ji aliyê mirovên zanyar, siyasetmedar û civaknasan ve tê dîtin û ji bo were derbaskirin û bi wijdanê raya giştî re di nava hevdengiyê de be guftûgo tên meşandin. Di roja me de ev rewşa heyî ya Tirkiyeyê ji aliyê her kesî ve tê qebûlkirin.

Gel di her derfetê de helwesta xwe ya li dijî makeqanûna heyî tîne ziman. Her wiha her çiqas hikûmeta AKP'ê bi 'pînekirina' makeqanûna nû îdia dike ku dê kêmasiyên wê ji holê rake jî, divê dengên ji bo pakêta guhertina makeqanûnê ya di 12’ê Îlona 2010'an de jî divê di heman çarçoveyê de were nirxandin.

Ji ber vê yekê Serokwezîrê Tirk R. T. Erdogan piştî erêkirina pakêta makeqanûnê yekser fermana 'Ji bo makeqanûneke nû xabatên amadekariyê bidin destpêkirin" da endamê 'Komîsyona Destûra Bingehîn a Meclisê' Burhan Kuzu. Her çiqas paşê ev soz jibîr jî kiribe dîsa jî kete pozîsyoneke bi vî rengî.

Ev tev nîşan didin ku yekdengiyek der barê pêwîstiya guhertina makeqanûnê de heye û ev makeqanûn ne rewa ye û mijara guftûgoyê ye. Êdî tu hincet nemaye ku bi makeqanûneke ku kes qebûl nake li Tirkiyeyê sînorê civakê were xêzkirin.

Di pêkanîna prensîbeke jirêzê ya hiqûqê de jî ev rastiyê li jor me anîn ziman xwe nîşan didin. Qanûnên tên guhertin an rakirin tevî encamên xwe tune tên hesibandin. Dema pêvajoyeke bi vî rengî dest pê dike bandor û tesîrên van qanûnan jî di encaman de nayên dîtin û li gorî vê yekê pêkanîn tê rojevê, îçtahat tên avakirin û heta bigihijin encamê xebat tên meşandin.

Li Tirkiyeyê piştî redkirin û guftûgokirina makeqanûna cûntaya 12'ê Îlonê rastiya tê jiyîn bi heman rengî ye. Lê belê ev pêvajo ne bi heman rengî tê meşandin. Berovajî mîna ku rewşeke wisa tune ye tevdigerin. Ev yek jî bi taybetî ji aliyê hikûmeta AKP'ê ve tê kirin. Dikare were gotin ku di rewşa heyî de Tirkiye bi makeqanûneke ne rewa tê birêvebirin. Tu cihê vê yekê li gel raya giştî û wijdanê raya giştî re nîne.

Tevî vê rastiyê jî li hember daxwazên civakê li gorî makeqanûna cûntayê helwest tê nîşandan, her gotina tê bilêvkirin û helwest li gorî vê makeqanûnê digirin dest. Di helwestên li hember pirsgirêka Kurd tên nîşandan de hewldanê bi vî rengî gelekî tên jiyîn. Daxwazên Kurdan gelek caran bi hincetên 'hevdengiya makeqanûnê' an 'dijberiya makeqanûnê' digirin dest. Ji bo vê yekê jî tu aliyê hiqûqî yê bendewariya ku ji civakê were hêvîkirin li gorî makeqanûna ne rewa tevbigere û ferzkirina wê ya li ser civakê tune ye.

Kurd îro dibêjin 'jiyana duzimanî' û 'Xweseriya Demokratîk'. Dixwazin jiyana xwe li gorî vê yekê sererast bikin. Ev yek bi tevahî raya giştî û wijdanê raya giştî temsîl dike û rewa ye. Tiştek yê xwezayîtir nîne ku mirovek bixwaze bi zimanê dayikê biaxive, binivîsîne û perwerdeyê bibîne. Dîsa Kurd mîna îradeyekê dixwazin der barê jiyana xwe de bibin xwedî mafê axaftin û biryarê. Ev jî daxwazeke mirovî ye.

Ev daxwaziyên Kurdan bi felsefeya sazbûna Komara Tirkiyeyê re jî ne bi nakok e. Bi tevahî bi pîvanên sazbûna Komarê îfade dikin û mîna "Teşkîlati Esasiye" tên binavkirin re jî hevdeng in. Li gorî vê yekê nasname û mafên Kurdan tên qebûlkirin. Bi 'Mafên Sê Nifşan' a Neteweyên Yekbûyî ku Tirkiyeyê jî îmzeya xwe avêtiye binê wê ev yek hatiye misogerkirin.

Tevî ku ev rastî li holê ne jî, makeqanûneke ku tu rewabûna wê tune ye jî li pêşiya daxwazên Kurdan ên 'Jiyana duzimanî' û 'Xweseriya Demokratîk' mîna 'dijberiya makeqanûnê û hwd. tên nirxandin.

Xwe spartina makeqanûneke ku hebûna wê bûye mijara guftûgoyan û rewa nayê qebûlkirin li hemberî daxwazên Kurdan nirxandinên bi heman rengî û nîşandana helwestê tu aliyê xwe yê însanî, wijdanî û hiqûqî nîne.

Di rewşa em gihiştinê de pêwîstî heye ku li Tirkiyeyê hiqûq li gorî raya giştî û wijdanê wê were dîzaynkirin û ev wekî pêwîstiyekê derdikeve pêş. Ev yek jî bi rêbazên ku bi hikûmeta AKP'ê xwe didin nîşandan jî ne mimkûn e pêk were. Hikûmeta AKP'ê ne alîgirê avakirina makeqanûneke nû ye. Tenê dixwaze aliyên qetayî û cihên ku êdî nikare kêl bê avêtin dixwaze pîne bike. Heger xwedî helwesteke ji vê cudatir bûya derfetên di destê xwe de heta niha gelek caran bikar anîbûn. Ev yek nekiriye. Di her derfetê de xwedî li makeqanûna cûntayê derketiye û xwestiya hikûmeta xwe li ser bingehê wê bidomîne.

Ji bo vê yekê jî makeqanûneke nû ya bi wijdanê civakê re ne nakok û di asteke bilind de pêre hevdeng ji bo Tirkiyeyê mîna pêwîstiyeke mezin li ber me ye. Bi peyvên propogandayê yên hikûmeta AKP'ê mîna razemeniyeke hilbijartinê derdixe pêş ev yek pêk nayê. Makeqanûneke ku dewletê ji her alî ve hestiyarî demokrasiyê bike, bibe temînata şêwazgirtineke nû, karibe pir rengî, pirçandî û dewlemendiya vê erdnîgariyê îfade bike, her wiha xizmetê ji yekitiya azad a gelan re bike bi vî rengî dikare were amadekirin.

Ji bo vê yekê şert û merc ji her demê bêhtir guncav in. Têkoşîna Kurdan a 'Xweseriya Demokratîk' û 'Jiyana Duzimanî' ji texmînan zêdetir derfetan diafirîne. Ji bo afirandina şertên ku hikûmeta AKP'ê di hilbijartinên meha Hezîranê de ji aliyê gel ve di sandoqan de were windakirin û avakirina şert û mercên vê yekê de dê alîkar be. Tenê divê ev şertên girîng ên dîrokî rast werin dîtin û nirxandin.

Ya di vir de pêwîst e were dîtin ev rastî ye. Divê bi rewabûna raya giştî û wijdanê wê re girêdayî bê mayin û qanûn li gorî wê bên sererastkirin.