Komara me pêk hat!.. 
 

Kakşar Oremar

Komara Mahabadê berî 65 salan hat damezirandin. Komargerên Kurd di bin serokatiya Pêşewa Qazî Mihemed de ala Kurdistanê li çarçirayê li ba kirin. Gelo komar di kîjan şert û mercan de hatibû avakirin...

Sala 1946’an li Rojhilatê Kurdistanê komarek pêk hat û li pey wê jî jiyana Kurdan a siyasî derbasî qonaxeke din bû. Beriya wê li dijî Îranê gelek serhildanên Kurdan hebûn. Serhildana Kela Dim-Dim, Serhildana Şêx Ubeydulahê Nehrî, Serhildana Simkoyê Şikak û Serhildana Qedemxêra Lek ku tev jî bi armanca bidestxistina mafên Kurdan bûn. Hemû serhildan bi awayê xapandinê an jî di çaxê hevdîtinên siyasî bi serokên tevgeran re hatibûn dawiya xwe. Serokên tevgerê dihatin kuştin û êdî şoreş jî demekê diket hale bêdengiyê.

Bi çêbûna komarê re cara yekê bû ku di serê hereketeke siyasî da mirovekî rewşenbîr bûbû serokê Kurdan. Nave wî Qazî Mihemed û ji malbata Qaziyên Mehabadê yên naskirî bû.Gelo komar çawa û di çi şertan da pêk hat? Çima têk çû? Belkî ev nivîs bikarîbe bersiva hinek pirsên we bide.

Ew malbatek şêx û qazî bûn. Rewşenbîr û di nava gelê herêmê da xwedî îtibar û hurmeteke bilind bûn. Li ba wan şîdbûna di riya parastina welat de ji ferzekî olî jî pîroztir bû. Bapîrê Qazî Mihemed yanî Şêx Elmeşayêx li sala 1930’an di rûniştinekê de ku li gundekî binavê Erbato yê girêdayî Dîwanderê pêk anî, gelek serok eşîrên Kurd li dora hev civandin. Armanc ji vê komcivînê pêkanîna “eniyeke yekgirtî” li dijî îngilîz û azadiya Kurdistanê bû.

Mamê Pêşewa Qazî Fetah Qazî sala di 1916’an de di şerê li dijî leşkerê Rûsyayê hate kuştin ku li pey kuştina wî Rûsan bajarê Mehabadê dagir kirin. Qazî Elî yê bavê Pêşewa mirovekî zanyar û birayê wî jî Seyfulquzat rewşenbîrekî mezin bû. Helbestên wî di geşkirina hisên milî û ramanên rewşenbîrî yên Qazî Mihemed de xwedî rolekî mezin bûne. Sala 1920’î wî karî rêxistineke neteweyî ya bi navê “Bizava Mihemedî” pêk bîne ku bi şoreşgerên herêmên din yên Îranê re di peywendiyê de bû.

Sala 1941’an Îran ji hêla Rusya û Îngilistanê ve hate dagirkirin. Hêzên Rûs piştî ku ji Erse derbas bûn ketin nava Mako û Xoyê û piştre ber bi başûr ve hatin û Bane û Sine jî xistin bin kontrola xwe. Lê nayê zanîn ka çima piştî demeke kurt hêzên xwe ji Şino, Miyanduaw, Bokan û Mehabadê ber bi paşde kişandin.

Li başûrê Îranê Îngilîzan berî her karekî komandoyên xwe li kompaniyên petrolê peya kirin û piştî vegera Rûsan wan jî başûrê wilayeta Xuzistanê heya Kirmaşan xistin bin kontrola xwe. Ew herêmên di navbera du herêmên dagirkirî de (Mehabad, Serdeşt, Bane, Seqiz, Dîwandere) ew herêm bûn ku azad bûn. Ev ji Kurd û Azeriyan re hem derfetek dîrokî û hem jî ji bajarê Mehabadê re şansekî mezin bû ku êdî 5 sal piştre bibe paytexta komara Kurdistanê û di nava Kurdan de jî bibe xwedî navekî bilind û pîroz. Bi awayekî ku li pey damezirandina Komara Kurdistanê dema behsa rojhelatê Kurdistanê û doza wan ya siyasî tê kirin, navê Mehabadê wekî navenda neteweyî ya Kurdên wir gelek tê bihîstin. Dagîrkirina Îranê ji hêla îngilîzan ve bi sedemên stratejîk bû û birayar bû ku piştî bidawîbûna şer ji Îranê derkeve.

Dema sîxûrên Sovyetî pêdihesin ku li bajarê Bokan hevdîtinek di navbera çend kesayetiyên Kurd û hinek rayedarên îngilîzî de çêbûye ji nişka ve û di demeke zû de 30 kes ji kesayetiyên Kurd berê dewetî bajarê Tebrêz û piştre jî bi hevkariya du efserên xwe yên bi navên Mîr Eslanov û Elîyov wan dibine paytexta Azerbayicana Sovyetistanê Bako. Ji wan kesên ku bo yekemîn car çûne hevdîtina rayedarên Sovyetî Qazî Mihemed, Hacî Babaşêx Reşîdbegê Herkî, Mihemed Sedîq Şemzînî, Emîr Esied Dêbokirî, Mihemed Visûq Qasimlo û Zêrobegê Bihadurî. Ew 10 rojan li wir dimînin û li navend û saziyên çandî pêk anîn.

Bi van liv û lebatên siyasetmedar- ên Kurd re rayedarên dewleta Tirkiye- yê ku ew nêzî du sal bû bi agir û hesin serhildana Dêrsimê vemiradibûn, ketin nava hereketê. Tirk ku bi hevkariya îngilîzan û li ser ked û xwîna Kurdan bûbûn xwedî “komara Tirkiyeyê” dema ku dibînin hêzên Rûs di nava Kurdên Rojhilatê Kurdistanê de bi mezin û gire-girên Kurd re di nava têkiliyan de ne ji 2’ê Îlona 1941’an li dijî van danûstandinên bi Kurdan re şikayetnameyekê dide hikûmeta Îngilistanê.

Êdî li Kurdistanê Kurd xwedî hêzeke mezin bûn. Dewleta navendiya Îranê Kurd wekî aliyek dihesibandin û dixwest ku bi wan re bikeve nava diyalogê. Ew li riyekê digeriyan ku li ser rewşa Kurdistanê bi Qazî Mihemed re biaxivin.

Di destpêka Mijdara 1944’an de Pêşewa Qazî bi hevkariya birayê xwe Sedrê Qazî  diçe Tehranê û çendîn cara serleşker Hesen Erfe dibîne. Ew li wir ji Erfe re dibêje: “Em amade ne ku ji bo baştirkirina rewşa gelên Iranê hevkariya we bikin”. Her wiha wan rexne dike û dibêje: “Daxwazên me heman daxwazên dîrokî ne ku hûn dizanin. Rêveberiya we li Kurdistanê fasid û kesên nelayêq di îdarên dewletî de dixebitin”

Di rewşeke wiha de ku herêma Mûkriyan bûbû navenda kar û xebata Kurdiniyê, li Urmiyeyê jî Kurda bêliv û xebat nebûn. Di 28’ê Nîsana 1942’yan de Kurdên Urmiyeyê û derdora wê li dijî hatina leşkerên Îranî û bi çek kirina Kurda û dayîna çekan bo cendirmeyên Îranî meşek li bajar çêkirin û hakimê bajar revî Tebrêzê. Li wir aliyê Kurdan ji Rûsan van daxwazan dikin: Destûra hilgirtina çekê bi awayekî azad û derketina hemû cendirmeyên Îranî ku di navbera bajarên Xoy heya Mehabadê de hatibûne bi cih kirin. Azadî di kar û barên millî yên xwe de û hizûra nunerên Kurda li hemû îdarên bajarê Urmiyê. Li xwendigehan perwerde bi zimanê Kurdî. Azadkirina bîst Kurdan ku wek girtiyên Siyasî di girtîgeha Urmiyê de bûn. Lê dîsa Rûsan alîkariya Îranê kir da ku bikaribe bikeve Urmiyeyê.

Di 16’an Îlona 1941’an de li baxekî derdora Mehabadê çendîn rewşenbîr û siyasetmedarên Kurd li dora hev kom bûn û rêxistineke nihînî bi navê “Komeley Jiyanewey Kurd” damezrandin. Wan bi daxuyaniyekê armancên rêxistina xwe ji raya giştî re dan xuyakirin. Di temenê xwe yê nêzî çar salan de komeleyê di warê bilindkirina sewiya rewşenbîriya siyasî-civakî ya rolekî gelek erênî di nava Kurdên herêma Mûkriyan da hebû. Di 16’ê Tebaxa1945’an da li pey komcivîneke endam û berpirsên komeleyê Qazî Mihemed pêşniyar kir ku komele navê xwe bide partiyeke nû ya bi navê “Partî Demkoratî Kurdistan”.

Li gor kesên mîna William Eaglton û Arçibald Roosvelt dema ku bo cara duyem li Îlona1945’an Qazî û çend kesên din çûne Sovyetistanê rayedarên Rûs û di serî de jî Cefar Baqirov pêşniyareke wiha daniye ber wan. Ev daxwaza rayedarên Sovyetî tê pejirandin, lê Kurd jî bo cî bi cîkirina planên xwe yên paşerojê bi nivîsandina daxwaznameyekê ji Sovyetê dawa, çek û piştgîriya madî dikin. Tevî ku Baqirov ji Kurdan daxwaz dike ku wek pareke komara Azerbaycanê di nava sinorên wê komarê de bimînin, lê Qazî Mihemed napejirîne û jê re dibêje:“Ger wiha be, em ê bi Îranê re bimînin. Ji ber ku ew ji we kevintir û bihêztir in û ji hêla ziman û kultur ve jî Kurd zêdetir nêzî Farsa ne"

Roja 17’ê Kanûna 1945’an gelek ji rûniştivanên bajarê Mehabadê meşeke mezin ber bi edliya li bajar çêkirin. Ew edliye sembola dawiyê ji hêza hikûmeta Pehlewî bû ku li Mehabadê mabû. Li wir Kurdan ala xwe ya sê reng: spî, kesk û sor ku bi rojek zer ya di nava du şûran da hatibû xemilandin, li hemû binayên bilind yên bajarên Mehabad, Şino, Neqede û Bokanê bilind kirin. Bi vî awayî Komara Mahabadê hate damezrandin.

Di çend meh temenê komara Kurdistanê de gelek kovar û rojnameyên wekî Kurdistan, Helale, Girûgalî Minalan û dîwana şaîrên weke Wefayî jî hatin çap û belavkirin. Girîngtrîn destkeftên komara Kurdistanê ew bûn ku li pey têkçûna serhildana Simkoyê Şikak Kurdan xebata xwe ya siyasî derbasî pêvajoyeke nû kirin. Yanî di nava dilê sîstmekê de komarek hatibû damezirandin. Hisên neteweyî ji nûve bişkivîn û hêviyên mezin hatin afirandin. Di warê ragihandin û rojnamegeriyê de serdema komara Kurdistanê geştirîn çax tê hesibandin ku pêre helbestvanên neteweyî Hêmin, Hejar, Heqîqî, nivîskarên wekî Qizilcî û Zebîhî û hunermendên mîna Mihemed Mamlê di civaka Kurda de ruheke nû dan vê qada jiyana Kurdan. Di qada siyasî de jî êdî li Îranê pirsgirêka Kurdî bû faktorek dîrokî ku heya roja îro jî nehatiye çareser kirin. Pisrgirêka ku îro mixabin komara wehşet û cehaletê dixwaze bi îdama ciwanên Kurd pêşiyê li ber bigire.

Jin û xizmeta ji bo jinê li ba serokkomarê Kurdistanê ferzekî olî, neteweyî û exlaqî bû. Ji mala xwe destpêkir û Mîna Qazî razî kir ku bibe seroka yekitiya jinên Kurdistanê. Komar xwedî manêfestoyeke Kurdistanî bû. Kurdên başûr, bakur û rojavayê Kurdistanê li Mehabadê hatibûn ba hev û li dora Pêşewa Qazî kom bibûn.

Paştî şikestina komarê Pêşewa Qazî Mihemed li bajarê Mahabadê li meydana Çarçira hate îdamkirin û rewşa Kurdistanê dîsa mîna goristaneke tarî ket nava bêdengiyek xemgîn. Ji sala 1948’an çend xwendevanên rêbaza Qazî hêdî-hêdî dest bi karê rêxistinî kirin. Kesên mîna Rehîm Sultaniyan, Ezîz Yusifî, Qasimlo, Xenî Bilûriyan, Kerîm Ovêysî û Ebdulah Êşaqî ji 1948’an û pêde di bin çavdêriya hizba Tudeh de careke din liv û lebateke nû dan KDP, lê wan nedikarî bi bê hizba Tudeh bi serê xwe her karekî bikin. Salên piştre ew bi yekcarî ji hizba Tudeha Îranê dûr ketin.

Di dawiyê da tenê bi daxbarî û hesreteke mezin dikarim vê bêjim ku mîratgirên riya Pêşewa Qazî îro ne tenê 180 dereca ji doza wî ya bi şan û şeref dûr ketine, belkî di nava xwe de bûne çend perçe û ji hêla partiyên başûrê Kurdistanê ve di jiyana kampnişîniyê de hatine îzole kirin û fetisandin. Hemû hêvî niha bi ciwanên PJAK’î ye ku hem hêzeke ciwan in û hem jî bi rêbaz û manîfestoya xwe ya siyasî nêzî rêbaza Pêşewa Qazî Mihemedê şehîd in.