|
|
Jiyana demê ya ku em di navdene
û em dixwazin bi xwezayetiya wê bijîn… Lê niha
ev
di nav herikandinek xwezayî de naçe. Ew
herikandina ne xwezayî ya ku bi xwe re rizandinê
yên deronî, civakî ku anî,
dîsa di kesayette hilweşînek bi bandor di aliyê
bîrdozîde jî çêdike. Sedemên vê yekê xwezayî
bûna mafê jiyînê yê ku ji cewherê xwe dûrketiye
û li ser pêşerojekî demokratîk jî bandordike. Di
tiştên xwezayî û ramanên pêşketî de meyla
azadiyê hîn zêdetir e. Dema ku ferd ji
xwezayîbûnê dûrdikeve wê demê ji azadiyê jî
dûrdikeve. Her wiha Ji serdema xwezayî
derbasbûna serdema koletî gelek tişt hatine bê
watekirin. Di civaka xwezayî an jî di jinê de
diyardeya namûs nîn e. Di virde hemû kes di nava
wekheviyekî de dijîn. Dîsa di bingeha rêgezên
ehlaqde bi hevdûre yekbûyîn weke bingeh tê
girtin. Dilnizmî û wekhevî rastiya empatiyê ku
di nav mirovan de di asta herî bilinde tê
jiyankirin. Girêdan û baweriya ku bi xwezayê re
hatî çêkirin ev yek bi xwe re daye avakirin. Bi
xwezayê re dostaniyek temîz û xwerû heye û
semimiyeteke pir kûr mijara gotinêye. Ev
dostaniya ku hîna biyanî nebûye bi xwezayê re
hatî afirandin,
hiştiye ku hemû hîmên jiyînê bi şêweyek rast û
xwezayî bên afrandin. Dîsa ne gengaze ku di
navbera mirov û xwezayê de tu bendav hebin. Dema
ku mirov bi wê serdemê dihizire mirov dibêje
qeyî bûhiştek heye. Dema ku ev serdem derbasî
kolitiyê dibe gelek tişt ji xwezayî bûna xwe
derdikevin. Mirovatî ji hev biyanî dibin û
dûrdikevin. Dîsa kolekirina mirovan tê çêkirin.
Bi kolebûna mirobûna mirovan re payvên bê
nemûsiyê jî dikevin rojevê. Mirov dikare pir
eşkere bêje ku li şûna qenciyan xirabî
pêşdikevin. Li şûna rastiyê şaşî digire, li şûna
bedewbûnê nebedewbûn digire. Di destpêkirina
serdema koletî de ji rastiya xwezayî jî dûrketin
destpêdike. Di wê demê de bedena jin tê
kolekirin û bi kolekirina bedena jinê dixwezin
civakê bi jinê terbiye bikin û ji hemû mafên wê
yên serdema xwezayî mehrûm bikin.
Em ji têla porê jinê bigirin heta hemû giyana wê
ya herî biçûk jî dikeve bin destan. Mîna ku hemû
tişt berê hatbe morkirin dixuye. Hindek qanûn
hene ku divê mirov li gor wan tevbigere. Ji xwe
wê demê mûqedestî jî çêdibin û dîsa malên gîştî
jî çêdibin. Yanî ew her di wê nezaniyêde ne ku
binketina jinê wê bi xwe re binketina çivakêjî
bine. Di wê demê de ji hêla rahîbên Sûmeran bi
şikandina gûrûra jinê, gûrûra civakê tê şikandin.
Pergal bi dagirkirina li ser bedena jin tevahiya
dagirkeriyê diafirîne û pê bazirganiyê dike.
Yanî mijara gotinêye ku mirov bêje pergala
desthilat xwe li ser bedena jin beslemekir.
Biçûkxistina jinê tê wataya biçûkxistina nirxên
ku ji hebûna mirovahiyê de yên jinê ne. Ji ber
vê jî li ser bedena jin dagirkerî pêşdikeve û
xwe mezindike. Dema ku li ser bedena jin dagirkerî
çêdibe ev yek tenê bi bedena we jî sînordar
namîne, ev di mêjî, giyan, hest, dilê wê û ya
rastî jî bi giştî tê dagirkerkirin. Ji ber vê
yekê jin tê asta milk û mal û zilam ji vê rewşê
firsend dibîne û desthilatdariya xwe pêşdixe.
Iqtîdara di deroniya zilamde çi heye ew jî xwe
dispêre dagirkerkirina jinê. Vêna jî li ser
zayendîbûna jin dike. Mirov dikare zelal bêje ku
diyardeya namûsa wê demê derktiye.
Di civaka xwezayî de têgiha nemûs nîn e, ji ber
ku bê namûsî nîne û jiyanekî hevpar heye. Ji ber
xweseriya civaka xwezayî, mirovan pêdivî bi
behskirina azadiyê neditin, yanî ji ber jiyana
wekhev hemû mirov azadin. Pêwîstî bi behskirina
wekheviyê ne di dîtin ji ber ku hemû kes
wekhevbûn. Dema ku ji civaka xwezayî derbasî
civaka koletî bûn, têgiha bênamûstiyê derketiye,
an jî bê nemûsî wek rêgeza jiyanê bûye. Mirov jî
neçarman ku diyardeya namûsê pêşbixin û xwe pê
biparêzin. Dema ku em bala xwe bidin diyardeya
nemûsê mirov dikane bêje ku di van demên dewî de
pir bûye rojev û bi giştî tê nîqaşkirin, li gora
min divê ku ev mijar hîn kûr û hîn berfireh di
milê dîrokî, felsefî û bîrdozî de were
analîzkirin û destgirtin. Em têgiha namûsê weke
karektera jinê nikarin bigirin dest. Dema ku em
têgiha namûsê bigrin dest weke jin ne wê bîra
mirov. Divê ku ev were guhurandin. Ev guhartin
divê ku ji qirêjên dîrok û civakî paqijbûn
pêwîst dike. Ev ê çawa çêbe divê ku bi civaka
derveyê dewletê bibe. Bi dewletê jî pêşket,
zordestî , zilam bûn, an jî dagirkirina mirov li
ser mirov pêşket. Dîsa teslîm bûn, teslîm girtin
çêbûn. Dîsa hinên ku hatin girêdan, an jî dane
girêdan derketin. Mirov dikane bêje ku
koletiyek jinê ya hundûrî çêbû û desthiladariya
zilam ya ku li hemû qadê jiyanê belavbûyî çêbû.
Di bingehê xwe de divê li hemberî vê têgehê
têkoşînkirin, namûs weke diyardeyek civakî
destgirtin û bi vî rengî bê çareserkirin.
Pergalek li gor vê yekê heye û divê ev pergal
were tehlîlkirin. Gelo dewlemendî an hinceta xwe
di jorda dîtine an jî hinceta ku hindikiyan
binpêkirine ye. Ev sînor û cudabûnên ku pergalê
daniye, ger tu bixwazî derkevî ji derveyî wan bi
taybet jî weke jin tu li dûv vê bigerî wê bibe
sedama mehkûmkirina te. Ev di serdemên berêde jî
çêbû ne. Gelek tişt li ser jin hatine ferz kirin
lê jinên ku karine ji vê yekê re bêje na, ji bo
wan gotine bênamûs, jinên ku ji derveyî sînorên
ehlaqê civakê jiyan dikin, mirovên bê rûmet hwd.
Ev jin di mûameleyên pir xirab de hetine
derbaskirin an jî di komkujiyande hatine
derbaskirin. Gava ku em serboriya jin lêkolîn
bikin em ê bibînin sedemê van gelekan cînayetên
namûsê ne. jêre dibêjin xwe kûştine, an jî
cinayetê seba namûsêye, lê di cewherê xwe de
sedemê we kûr ji nemûsê tê. Gelek cînayet bi navê
namûsê kirin ji hêla dewletê ve, civak û zilama
jî bi kêfxweşî tê pêşwazîkirin. A sosret ewe ku
ev navê cinayetê ji hêla mirovahiyêve tên
pejrandin. Lê kesê ku ji bo namûsê cînayetekî
dike bi vê yekî pir serbilinde û weke jêhatiya
xwe dihesibîne. Bê guman weke zilamê ku xwedî li
zilamtiya xwe dertê, ji xwe namûsa xwe
temîzkiriye, Wisa jê re nêzîkdibin û cînayeta
namûsê weke ku ‘cezayê te ye’ digrin dest.
Dewleta zilam ya ku xwe weke bekçiyê namûsê
dihesbîne sektora fhuşê pêşdixe û jin tîne
metaya pazarkirinê yanî pê yatirimê çêdike. Dewlet
bi destê xwe, di civakê de yozbunekî dide
avakirin. Ev yek ji bo dewletê weke jêhatiyeke.
Yanî dema ku jin rastî destdirêjiyê tê ew mexdûr
nayê dîtin lê gava ku zilam bi peran ji xwe re
dikire mîna mexdûriyet dihesibînin. Heta zilam
dikare jinekê tecawizbike û vê weke sedem bibîne
û pêre bizewîce. Ji ber vê jî dewlet hemû demê
jinê ji bo xwe weke potansiyelek bi xeterî dibî
ne. ji ber ku jin cewherê civaka xwezayî kêmbejî
dihindirê xwede diparêze dewlet wê weke xeterî
li ser pêşarojê dibîne. Dewlet jî vêna wek hêzek
mûhalîf dibîne û ji bo vê jî divê ku zayenda ku
were binpêkirin jinbe. Zilamê ku em wî wek
dewlet binavdikin hertim gotiye yan tê wek min
jiyanbikî yan jî tê terkbikî. Zilam nihajî vê
têgihê dixwede diparêze. Ji derveyê sînorê min
tu nikarî tiştekî bêji û yan derkevî derve. Ez
dikarim bêjim ku heta di xewnên jinde jî
sînorke diyarkirine û neçare ku mehkûmê wan
sînoranbe. Li hember van bê guman komkujiyên jin
ên ku nayên jimartin hatin jiyankirin û rewşên
wusa jî hene ku bilêvkirina wê bîle gelek zore.
Jinên ku serî li hember vê yekê rakirin jî hene,
lê bi giştî ku bikaribe pergala serdest a zilam
biguhure an bikaribe têkoşînek giştî û berfireh
bide nahatiye dayîn yanî hatibe dayîn nehatiye
nîvîsandin. Bi giştî, kevneşopiyên ku tên
ferzkirin li hember wan seknandin çêbibe jî (ev
yek jî lehengiyên bi nirxin) lê ev ne besin û
kêmin. Pergal dema tê gotin desthilatî tê bîra
mirovan. Pergal ji bo jinê tê wataya mirinê, an
jî bikûje. Lê li hemberî pergala zirzop Jinan ji
bo xwe ji mirinê zêdetir çare nedan afirandin.
Ev yek jî bûye sedemê xwe kuştinê jinan ên zêde.
Jin di nav pergalê de jiyan dike lê weke miriyan
dijî. Jin tenê ji bo bedena xwe pêşkêş bike û
pergala desthilat ji bedewbûna jin ya xwezayî
xwe heta roja me ya îro anî. Yanî pergala
qaptalist xwe dispêre vêna. Lê dema em li civaka
xwezayî dinêrin bedena jin sombolê bereketêye.
Sembola cudahî û dewlemendiyê ye. Lewra ji
civaka xwezayî dûrketin bi xwe re bedena jin
hêmana tehrîka, sembola kirêtiya an jî ya ku jê
were revandin anî ne wê rewşê. Ji xwe ji ber wan
dewlemendiyên jin pergala desthilat bedena jin
dagirkir. Bîrdoziya azadiyê roja ku derketiye
holê weke calekiya xilasiya namûsê ya civakî û
felsefî hate dîtin. Yanî alternatîfa
rizgarkirina jin ji devê dewleta zilam a biçûk.
Ji ber ku hem di milê civakî, hem jî di milê
dîrokî de qirêjbûnek bingehî hatiye jiyankirin û
divê ev qirêj bi naskirina bîrdozî û felsefeya
ilmî were rakirin. Dûrketina mirovatiyê ji
cewherê xwe heye û bê ehlaqiyek cidî heye û evjî
divê bi awayekî kûr were analîzkirin û naskirin.
Pêwîste ku ev werin xilaskirin. Bêjim ku ezê sed
jinê xilas bikim lê ez ê di nav civakê de
guhertinek çawa bidim çêkirin û pergaleke bi
felsefeya İlmî bidin rûniştandin ew girînge.
Pêwîste ku ez berê pergalê bidim guhartin di
zihniyette guhertinên cewherî bidim çêkirin.
Nêzîkatiyek hîn kûr û hîn bi wate bidim nîşandan.
Nêzîkatiya rêxistina me jî li ser vê bingehî
çêdibe. Di bingeh de guhertin û vegûhertine.
Teqez ne weke di nava sînorê netewde hetiye
tengkirin. Hîn zêde ji rêxisitinê ku li hember
pergalê şerkirine an jî ji sosyalîzma
helweşiyayî encam girtin, di kesayeta jin de
tehlîlê ku jin di çida windakir, di çida wê
bikaribe bi serbikeve ev yek gengaze.
Kevneşopiya guhartin, tiştên ku hatine
diyarkirin derketina dervey wan divê mijara
bingehîn a guftugo hêbe. Dîsa armanca sereke
zayendiya civakî rizgarkirin be. Diyardeya
namûsê weke diyardeyek sosyolojî nêzîkbûn û kûr
bi destgirti nêzîkatiya me ya sereke ye. Ger
tenê weke modernîte nêzîk bibe di milê cinsî de
ketina têkiliye û dîsa di milê cinsî de azadî bi
destxistin tu carî azadî nîne û ne gengaze. Ger
bi vî rengî fikrandin çêbe ev yek çewtiye û ne
raste. Bi namûsiya rastî xwedî derketina takekes
li nirxên xwe yê bingehîne û azadiya xwe ye. Yek
bûna cewher û axaftinê, ji nirxê jiyanê ji
jiyanê re rêzgirtina wê ye. Pir eşkereye ku di
Rojhilata Navîn de jin ji jiyanê hatiye
dûrxisitin hebûnên wê yên bedew hatine dizîn.
Hezkirin ji bo jinê bi mirinê re bûye yek. Ji
ber vê yekê divê ku jin ji bo xwe qadê jiyanê ên
nû û fere veke. Dîsa qadên nîqaşkirina
pirsgirêkan avabike û bi cesaret pirsgirêkên xwe
niqaşbike bi destbixe. Bîrdoziya azadiyê ya
rêber Apo ji bo jinê qadên jiyanê yên nû
afirandin û hîma ku çawa jin tekoşîn bike jî
ravekir. Çiya tevî zehmetiyên xwe her bostek axa
wê mekana azadbûn û xwe naskirinê ye. Çiya her
henasekî wêna Qadên ku destê pergalê nagihijên û
starin. Mirov dikane bêje ku qadên çiyan ji bo
ku mirov li nasnameya xwe xwedî derkeve wê demê
tê watê ku xwedî li namûsa xwe derdikevin.
Bi navê tiştên pîroz û azadiyê gelek nirx tên
binpêkirin bi namûs bûn carekdin ev avkirin e.
Ji bo rastiyê têkoşîn analîlzkirine û dana
meşandi ne. Tişta herî biromet û binamûs divê ku
ev avkirina ji nûve lêkirina mejuyê azade. Weke
berpirsên dirokê, jin di nav pergalê de bê
rêxisitinbûna jin bi çi hicetê di be bila bibe
ev tê wateya mirina diroka jin bixwe.
Tenzîmkirin tê wateya jiyan, kêfxweşî û
serkeftinên malbata mirovahiyê. Jin çiqas xwe
birêxistinbike ewqas jî bi hêzin û xwedan
biryarin. Tişta girîng ew e ku jin biryara ku
bigre derbasî jiyanê bike. Di vê mijarê de mezin
biçûk, bi wate bê wate neketina cidîyeta kar û
biryargirtinên ne gengaze ku xwe ji têgiha
paşverû rizgarbike. Berya hemû tiştî bibawerî
çûna ser kar û bi cidîyet nêzîkî pisgirêkê bûyin
girînge. Ji bûna vana di hemû alîyan de, di
aliyê giyanî, manewî û di milê fîzîk jî de
pêwîste ku em bibin yek. Ya giring ewe ku em
bikaribin çalakbin û vê pêşbixin. Divê ku jin
jiyanê ji bo xwe vegerîne çalekiyê û bi wê
armancê tekûşînbike. Ji ber ku pergal pir
rêxistinkiriye, xwe gîhandiye hemû qadên jiyanê.
Li hember vê pêwîste ku em hîn zêde vegerin
dîroka xwe û bi awayekî pir kûr lêkolînbikin.
Niha jin mîna avê herikîye hemû qadên jiyanê
ye, xwe gîhandina her qadekê, ne hindike lê divê
ku mirov ji bo bilindkirina vê şîara hertişt ji
bo azadiyê, her roj û her henase ji bo
azadkirina malbata mirovahiyê be. Tenê jin
dikarin cîhanê rizgarbikin. Yanî jina azad
cîhana azad de û heta jin azad nebe cîhan jî
azad nabe. Mifteya vekirina herikîna aqilê selîm
jin bi xweye û jin navenda jiyînê ye….
Nergiz can
|
