Ciwan û Exlaq
 

Serbest Demîr

Em dibêjin ciwan pêşeroja civakêne. Rêbazê jiyan, perwerde, têgehiştin û exlaqa ciwanan pêşeroja civakê jî diyar dike. Exlaq jî hîm û bingehê civakê ye. Civakek bê exlaq nikare di nava yekîtî, pevratî, biratî, aşitî û azadiyê de bijî. Ji lewra hebûna exlaq û fêmkirina teoriya wê ji bo me pir giringe. Em ê hewl bidin di vê mijarê di sê xalan bînin ziman. Xala yekem civak û exlaq çiye? Em divê civaka bi exlaq çawa nasbikin? Xala duwem roja îro rewşa exlaqî ya ciwanên wargeha me çawaye? Ya sêyem jî çareserî çiye û berpirsiyariya me ya ciwanan çiye?

Civak tenê li ser esasê pêwîstiyên madî ava nabe. Dîsa tenê li ser esasê pêwendiya xwînê jî pêk nayê. Elbet ji bo komên mirovan bikarin di xwezayê de debara jiyana xwe bikin çend şert pêwîstin. Dermale yanê debara rojane ya jiyana aborî mijarekî giring e. Mirov ji bo pêkanîna vê yekê di nava xwe de kar parve dikin. Hindek çandiniyê dikin, hindek endustriyê dikin, hindek amûr û xurekên ji wan re pêwîst hildiberînin. Yanê her kesek li gorî derfet û şiyîna xwe kar û xebatekî dike. Ev xal ji bo hebûna civakê giring e. Em van tiştan weke polîtîkaya civakê dinirxînin. Yanê ji bo xizmet û jiyana hevpar ê civakê tevahî karên ku mirov dikin dibin polîtîkaya civakî. Lê xala esasî ya ku dihêle civak li ser lingan bisekine û bikare bi hev re bijî, ji hev fam bike exlaq e.

Exlaq di nava civakê de prensîb û qanûn, huquq, tore, edet û teqalîta jiyanêye. Nivîskî nîne. Yanê tiştekî madî nîne. Bi temamî manewî ye. Yanê xercê manewî yê civakî ye. Lê belê ji aliyê her kesî ve baş tê zanîn û her kes li gorî pêwîstiyên wî nîzîk dibe. Her kes baş dizane ku exlaq nebe di nava jiyana civakê de heskirin, rêzgirtin, parvekirin, ji hev famkirin, alikarîdayîna hev, empatîkirin jî nabe. Ger ev jî nebin jixwe mirov nikarin bên gel hev û bi hevre komekî civakî avabikin.  

Exlaq di heman demê de rengê çanda civakan jî diyar dike. Civakek exlaqa wê çiqas xurt û bihêz be ewqas çanda wê jî xurt û bihêz e. Exlaq di heman demê de parastina nirxên civakê ye jî. Di her deverê jiyanê de em rastê prensîbên exlaqê tên. Em dibêjin gelê Kurd xwedî çandekî dewlemend e. Ev tê wê wateyê ku exlaqê gelê Kurd jî exlaqek dewlemend e. Kurd bi çand û exlaqa xwe ve pir girêdayîne. Ji ber vê yekê di dîrokê de heya niha karîne hebûna xwe bidomînin. Ger ev nirxê gelê me neba wê ji mêj ve gelê Kurd di bin ev qas qirkirin, înkarkirin, dagirkerî, mêhtîngerî û polîtîkayên asîmîleyê de biheliyaba û tune biba. Tekoşîna azadiyê van nirxên gelê Kurd esas digre û li ser vê yekê hewl dide civakekî exlaqî û polîtîk avabike. Civaka exlaqî û polîtîk civakak azad e.           

Îro em dibînin ku sîstema serdest ji bo exlaqê civakê têk bibe çi ji dest tê dike. Mirovan fêrî jiyanekî madî dike. Her tişt êdî tê kirîn û girohtin. Di bin navê azadiyu azadiya ferdî de ezeziyê pêş dixe û têkiliya ferd ji civakê qut dike. Ferd dikeve pey berjewendiyên xwe yê kesî. Sîstem çima exlaqê civakê xerap dike? Divê em vê pirsê ji xwe bikin. Ji ber ku ger civak ji nirxên xwe yê manevî dûr bibe û bikeve pey berjewendiyên xwe, hemû nirxên xwe bifiroşe sîstem dikare wî/wê baştir bikar bîne û birêve bibe. Bi vî awayî dikare mirovan baştir bêhiş bike û bixapîne. Ji bo vê jî jixwe hemû derfetên xwe yê zorî, madî û teknîkî bikartîne. bi kurt û kurmancî mirovan ji exlaqê civakî dûr dixe.

Bi taybet sîstem bi gelek rê û rêbazan berê xwe dide ciwanan. Xeyal û fikrê ciwanan digre bin serweriya xwe û tîpekî ciwanan ya li gorî rastiya xwe avadike. Ciwanekî ku ji exlaqê civakî bê agah, dûr û li pey ajoyên xwe yên rojane direve avadike. Her wiha civakekî li gorî rastiya xwe ava dike. Ji ber ku civan hêza dînamîk ya civakê ne. Em jî dibêjin qey em mirovên azad in. Baş e, gelo rojane tiştên ku em dikin çiqas li gorî exlaqa civakê ne, çiqas li gorî bê exlaqiya sîstemêne?

Em dikarin vê bandora sîstemê ya li ser civaka me jî bînin ziman. Weke gelê wargeha penaberan a Mexmûrê em xwedî çand, exlaq û kevneşopiyekî şoreşgerîne. Di dîroka penaberiya me de berxwedanek mezin û bê hempa heye. Gelek şehîdên me hene. Me kariye di encama vê berxwedanê de hebûna xwe biparêzin û bibin xwedî nasname. Civaka me ya penaber bi vî awayî kariye nirxên xwe yê manewî biparêze. Ev nasnameye ku dihêle em di nava her kesî de serbilind bin. Başe ji me ciwanan re pirsa min ev e; gelo em çiqasî vê rastiyê di jiyana xwe ya rojane de ber çav digrin? Gelo em çiqasî li gorî exlaqa xwe ya şoreşgerî dijîn û li gor wî bi mirovan re didin û distînin?

Ger em kiryarên xwe yên rojane bibînin em ê bizanin ku zêdetir em li pey daxwazên sîstemê de dimeşin. Yanê sîstem bê exlaqiyê li me ferz dike û em jî ya wî dikin. Ji ber vê yekê jî sîstem dikare me zû ji rastiya me dûr bixe. Di vê mijarê de berpirsiyariya mezinan jî heye. Helbet malbat jî di şikilgirtina ciwanan de xwedî par û berpirsiyariyan in. Lê ger em dibêjin ciwan pêşengê civakê ne, divê em rastiya xwe baştir analîz bikin û baştir bibînin.

Di encam de çareserî di destê me de ye. Berî her tiştî divê em her tim exlaqê xwe yê civakî yê şoreşgerî li ber çav bigrin. Divê em bibin xwedî jiyan û kesayetek bipîvan û prensîb. Divê em berjewendiyên xwe tu caran nedaynin pêş berjewendiyên civakê. Divê em rastiya xwe û ya sîstema serdest û zûlûmkar tu caran ji bîr nekin.

Erkên bi vî awayî em dikarin zêdetir jî rêz bikin. Her wiha em dikarin gelek mînakên jiyana xwe ya rojane jî bidin. Ji bo baştir bê fêmkirin ev yek pêwîste jî. Bê guman ev mijarek berfereh e. Em ê hewl bidin di nîvîsên xwe yên din de jî vê mijarê binirxînin.