Asîmîlasyon di dema AKP’ê de zêde bûye 

Cemîl Bayik 

Hilbijartinên 2011’an polîtîkayên nû yên AKP’ê dixe teşeyê. Serokwezîr got ku ‘Pirsgirêka kurd tuneye, nemaye’ Hin derdor bi gotinên wekî ‘Serokwezîr wisa negot, wiha got’ xwestin ku civakê bixapînin. Encax serokwezîr li dû gotina xwe ya asîmîlasyon nemaye, qediyaye sekinî. Ji ber ku mirov bibêje asîmîlasyon nemaye normal e ku mirov bibêje pirsgirêka kurd qediyaye.

Erdogan rastiyê nabêje, rastiyê berovajî dike. Ji ber ku asîmîlasyon neqediyaye. Li dijî vê bi awayekî rêk û pêk û zêdebar berdewam dike. Ji ber vê sedemê vegotina pirsgirêka kurd qediyaye di esasê xwe de derew e, vir e. Di roja îroyîn de gotina pirsgirêka kurd nemaye, tê wateya înkarkirina gelê kurd, jê wêdetir jî nayê tu wateyê.

Çawa ku asîmîlasyon bi zêdebarî berdewam dike, qirkirina çandî jî bi heman awayî bi zêdebarî berdewam dike.  TRT 6, çapkirina hin pirtûkan û serbestbûna albumên muzîkê û hwd. asîmîlasyonê naqedîne, li dijî vê ev bûne arguman û amûrên aşê asîmîlasyonê ku di çaxê ragihandin û teknolojiyê de bi lez û bez tên bikaranîn û texankirin. Di dema herî dijwar a ku şerê qirêj dihat meşandin de sefîr û balyozên Tirkiyeyê di gerên xwe yên li Ewropayê rojnameya Azadiya Welat di çenteyên xwe de digerandin. Ew sefîr û balyoz digotin; ‘Li Tirkiyeyê rojnameyên kurdî tên çapkirin, em li hemberî terorîzmê ne.’

Ev çil televîzyon, çil rojname, çil radyo, gelek malperên înternetê aşê asîmîlasyonê ji demên borî zêdetir leztir kirine. Di qada cemaweriyê de kurdî qedexe ye, jiyana du zimanî nayê qebûlkirin. Ev pêkanîn bi serê xwe ve ji bo dana jibîrkirina kurdî û serdestkirina tirkî ne. Jixwe AKP’î radibin û rûdinên progagandaya ‘Kurdî ji tu karî re nabe, kar û piyaseya wê jî nîn e’ dike.

Bi zimanê dayikê perwerde tuneye, perwerdeya esasî bi zimanê tirkî ye. Niha jî li Kurdistanê bi pêşxistina dibistanên kreşî û pêşdibistanan zarokên ku hêj li berdilê dayika xwe ne kurdî bi wan didin jibîrkirin. Asîmîlasyon û qirkirina çandî li cihekê ku perwerde bi tirkî be, bi vekirina TRT 6’yê û serbestiya weşan û albumên muzîkê gelo mimkûn e ku bê sekinandin? Niha ku mirov bibêje ku asîmîlasyon tuneye, ji nedîtî ve hatina qirkirina çandî ye, jê pê ve nayê tu wateyê.

Îro roj asîmîlasyon û qirkirina çandî ya ku li Tirkiyeyê tê jiyîn li tu derê cîhanê nayê jiyîn. Dewleta tirk jî ji bo vê asîmîlasyon û qirkirina çandî bidome û bi ser bikeve ango kurdan tune bike amûr û derfetên xwe bi tevahî xistiye dewrê.  Erdogan li Wanê got me vê razemeniyê kiriye. Razemeniyên ku kiriye jî bi tevahî ji bo pêşxistina asîmîlasyon û qirkirina çandî ye. Ev jî bi bendavan wêrankirina xwezaya Kurdistanê ye. Razemeniyên xwe yên asîmîlasyonîst û bi çêkirina bendavan wêrankirina xwezaya Kurdistanê wekî tiştên pirbaş be vedibêje û pesnê xwe bi wan dide. Lê belê ev bi tevahî ji bo serketina Plana Islahatê ya Şerqê ya ku di sala 1926’an de hatibû amadekirin, tên kirin û pêşxistin.

Tiştên ku Erdogan wekî gavên baş destnîşan dike; bi têkoşîna gelê kurd ku asîmîlasyon û qirkirina çandî bi vê têkoşînê hatin teşîrkirin hatin rojeva Tirkiyeyê. Nikaribûn asîmîlasyon û qirkirina çandî wekî demên borî pêşbixistana. TRT 6 û li zanînngehan beşên Kurdolojiyê jî di vê demê de hatin rojevê. Ev bi tevahî ji bo nixumandina polîtîkayên asîmîlasyonîst û qirkirina çandî hatin kirin û xwestin ku bi vê awayê polîtîkayên xwe bidomînin.

Îdiaya qedandin an jî tunebûna asîmîlasyonê bi kurdan delxe derbaskirin e. Zîhniyeta ku dibêje bi zimanê dayikê perwerde nabe, jiyana du zimanî nabe, kurdî di qada cemaweriyê de nabe ku bê bikaranîn ger ku rabe û îro bibêje asîmîlasyon tuneye yan ew pê nizane bêka asîmîlasyon çî ye yan jî vê vegotinê ji bo xapandina kurdan dike.Yekî ku biçe Almanyayê û bibêje ‘asîmîlasyon sûcê mirovahiyê ye’ ne minkûn e ku bi wateya asîmîlasyonê nizanibe.

Tiştê ku asta hebûn an tunebûna asîmîlasyonê destnîşan dikin ew e ku bê ka gelê kurd çiqas dikare kurdî bi kar bîne. Di vê warê de daxwaza gel ka bi çi rengî ye ev girîng in. Di jiyanê de asta serwerbûna kurdî ye. Bêguman mirovên welatparêz û perwer bi zanebûn di jiyana rojene de  bi kurdî diaxivin û dixwazin vî zimanê vejînin. Vê jî li dijî polîtîkaya asîmîlasyonîst a dewletê pêş dixin û bi vî awayê li ber xwe didin. Yan na polîtîkayên asîmîlasyonê û qirkirina çandî ji berya deh salan ji berya bîst salan zêdetir û bi zanebûntir tê pêşxistin û domandin. Dibe ku beriya 50 salan qedexe hişktir bûn. Lê aşê asîmîlasyonê ewqas zû nedigeriya. Lewma jî, hin serbestiyên di aliyê çapkirina pirtûkan û firotina kasetan de,nayê wateya xilasbûna asîmîlasyonê. Di roja me de ji bo rawestandina asîmîlasyonê, divê kurdî jî bi amûrên ku bi qasî amûrên asîmîlasyonê bi bandor in, bêne belavkirin. Berî her tiştî, divê di jiyana civakî, aborî û çandî de, ji bo kurdî qîmet bê dayîn. Ger ku ev pêk neyê, mîna ku AKP’î jî dibêjin; kurdî bê fêrbûn jî, dê bi kêrî tiştek neyê. Ev rewş dê bidome. Mirov bêje asîmîlasyon xilas bûye, ev dê bê wateya ku asîmîlasyon dê zûtir bidome. Jixwe heta ku Xweseriya Demokratîk pêk neyê, asîmîlasyon jî naqede. Heta ku gelê kurd xwe bi xwe birêve nebe, ev dewlet dê qirkirina kurdan a bi riya asîmîlasyonê, bidomîne. Tiştê ku diqewime jî, ev e. Tenê, Xweseriya Demokratîk dikare ji asîmîlasyon û qirkirina çandî re bêje rawest e. Ji ber ku tenê dema ku Xweseriya Demokratîk pêk bê, dê kurdî pratîze bibe, dê kurdî bibe zimanê jiyanê yê civakê.

Serokwezîr dibêje ku di serdema Îsmet Înonu de kasetên kurdî hatine qedexekirin, Mem û Zîn nehatiye çapkirin. Dibêje niha ev qedexe rabûn, asîmîlasyon qediya. Ev jî, metodeke xapandin û berovajîkirina ramana mirov e. Hin raporên din jî hene ku di serdema Înonu de hatine amadekirin. Ger ku Serokwezîr diwêre, bila wan aşkera bike. Bila Fermana Islahata Rojhilatê deyne holê û bêje ku bi tevahî li dijî wê ye. Nikare van deyne holê! Ji ber ku niha jî hikûmeta AKP’ê polîtîkayên dişibin wê, dimeşîne.

Dema ku tenê serdema Înonu û CHP’ê wekî qedexeya kasetek û pirtûkek deynin holê, ev dibe xapandinek, lîstikek. Tenê van dibêjin û her wekî dixwazin ramana “me ev qedexe rakirin, wê demê asîmîlasyon qediya, pirsgirêka kurd çareser bû” di hişê mirovan de bicih bikin. Ji ber ku karê tekane yê Serokwezîr xapandin e, çend dokumanên serdema Înonu jî, bi vê qurnaziyê bi kar tîne.

Tirkiyeyê îradeya gelê kurd tune hesiband. Bi salan ji bo ku îradeyeke siyasî ya wisa dernekeve pêş polîtîkaya zext û zordariyan pêk anîn. AKP jî niha bi komkujiyên siyasî di heman rê de dimeşe.  Komara Tirkiyeyê perwedeya bi zimane dayikê qebûl nekir.  Perwerdeya tirkî ferz kir û asîmîlasyon belav kir. AKP jî niha heman tiştî dike. AKP van polîtîkayên komarê rexne nake.  Niha tenê li hemberî aşê asîmîlasyonê ku wateya wan nemaye behsa çapkirina kaset û pirtûkan dike û rastiya xwe vedişêre.

Serbestkirina hin pirtûk û kasetan asîmîlasyonê ranawestîne? Na ranawestîne. MGK dibêje ku ‘Hin pêngavên ku yek netewbûnê asteng nake dikare bê avêtin’ û ji bo TRT 6 û beşên Kurdolojiyê vebe bersiva erê daye.  Ev yek ji bo ku komkujiya çandî piştperde dibe hatiye vekirin.

Wekî ku Serokwezîr dibêje Mem û Zîn cara yekemîn di dema hikûmeta AKP’ê de nehatiye çapkirin. Di salên 1970’yî de  Mem û Zîn di pirtûkxaneyan de dihate firotin. Azadiya Welat ji salên 1990’î ve tê weşandin. Ev yek jî vê dide xuyakirin ku çapkirina van pirtûkan û hebûna wan pêşî li komkujiya çandî û rawestina asîmîlasyonê nagire.

Baweriya kurdan ya beriya îslamiyetê Zerduştî bû.  Ya tirkan jî Şamanîzm bû. Niha vê rastiyê berovajî dikin û dereweke wekî ku ola kurdan a niha Zerduşte tê kirin.  Her kes jî vê yekê dizane ku gelek kurd muslumanin. Beşek elewî û beşek jî êzîdîne.  Dema ku ev tên ziman bila neyê vê wateyê baweriya kurdan Zerduştiye. AKP’ê ev demagojî aniye asteke eletewş.

AKP di her mijarê de civakê dixapîne û di mîtîngan de jî bi dîmenên nerast yên kamereyê civakê dixapîne. Sed kesî wek hezar kesî nîşan dide.  Bi kamerayan dîmenan dirêj dike. Bi vî awaykî hejmarê zêde dike.  Dema ku mirov bi baldarî li dîmenan binêrin mirov vê yekê bi hêsanî dibînin. Ya herî baş jî di wêneyên  Wan û Colemêrgê de derket holê. 

Li Colemêrgê hinek memur û cerdevan komkirin û ev dîmenan de wekî ku bi hezaran kes berhev kirine nîşan dan. Lê di vê mijarê de serkeftî nebûn. Rastiya AKP’ê ev e.  Di her mijarê de şerê taybet û xapandin kirine wekî polîtîkayekê.